Brzozów

Wiedza o lokalnych wydarzeniach, bohaterach, całej przeszłości regionu i jego miejscu w wydarzeniach o szerszym zasięgu terytorialnym. Powstanie miasta, historia miast, lokacje i akty lokacyjne. Wiedza o społeczności lokalnej, złożoności struktury społecznej i kulturowej różnorodności.
Awatar użytkownika
Artur Rogóż
Administrator
Posty: 4711
Rejestracja: 24 maja 2010, 04:01
Kontakt:

Brzozów

Post autor: Artur Rogóż » 10 lut 2011, 17:05

Pierwsza historyczna wzmianka o miejscowości pochodzi z XIV wieku. 2 października 1359 roku król Kazimierz Wielki wydał dokument lokacyjny, zezwalający Stefanowi, synowi Wojosta z Sobniowa koło Jasła na założenie na prawie niemieckim wsi w lesie zwanym Brzozowe (niem. Bresen). Nowo założona wieś została ulokowana po obu stronach rzeki Stobnicy[17]. 2 kwietnia 1384 roku za sprawą królowej węgierskiej, Marii Andegaweńskiej, wieś królewska przeszła w posiadanie biskupów przemyskich[18]. Wraz z Domaradzem Brzozów tworzył tzw. „klucz brzozowski”. Kilka wieków później, dzięki nowym lokacjom w regionie oraz nabytkom terytorialnym, Brzozów stał się najważniejszym ośrodkiem dóbr stołowych biskupstwa przemyskiego (w XVIII wieku około 40% dochodów biskupstwa pochodziło właśnie z niego). W 1386 roku wieś została przeniesiona na wzgórze obronne. W tymże roku Brzozów uzyskał prawa miejskie[19]. Dla odróżnienia pierwotny Brzozów z czasem zaczęto nazywać Starą Wsią (określenie Starawyesz na przedmieścia Brzozowa pojawiła się po raz pierwszy w 1460 roku). Za panowania Władysława Jagiełły, ale przed 1413 rokiem, Brzozów otrzymał prawo miejskie wzorowane na prawie Magdeburga.

W 1430 roku biskup przemyski Janusz z Lubienia wykupił dla biskupstwa wójtostwo brzozowskie za 800 grzywien[20]. W imieniu biskupa nad miastem panowali starosta i administrator (ekonom) klucza brzozowskiego. Władzę w mieście pełniły urząd burmistrzowski, wójtowsko-ławniczy i cech mistrzowski. Wybory do tych urzędów przeprowadzano co roku w obecności przedstawiciela biskupa[21]. Około 1452 roku przy trakcie lwowskim w Brzozowie został wybudowany dwór biskupi, który z czasem stał się ulubioną rezydencją ordynariuszy i centrum administrowania diecezją. W 1460 roku po raz pierwszy zostały wspomniane w źródłach historycznych przedmieścia Brzozowa (m.in. Starawyesz): Brzozów opidum cum suburbiis eiusdem opidi. Wiadomo także, że przed 1487 rokiem w mieście funkcjonowała szkoła parafialna. Pod koniec XV wieku napady tatarskie i zajazdy okolicznej szlachty przyczyniły się do zubożenia miasta. Informuje o tym wzmianka w źródle historycznym z 1488 roku. Około 1497 roku biskup Mikołaj Krajowski ufundował w Brzozowie przytułek dla ubogich, którego utrzymywanie należało do obowiązków mieszczan.

Na przełomie XV/XVI wieku nastąpił rozwój Brzozowa. Miasto czerpało swoje dochody głównie z handlu. W 1514 roku w Brzozowie powstało Bractwo Rzemieślnicze – organizacja skupiająca rzemieślników. Z czasem cech zmienił nazwę na Wielki Cech miasta Brzozowa. W latach 1514-1528 w Brzozowie trwała budowa szpitala i drewnianego kościoła szpitalnego św. Zofii, ufundowanych przez radnych brzozowskich. Z 1543 roku pochodzą pierwsze wzmianki o szkole miejskiej. Pierwsza wzmianka o jednym z przedmieść Brzozowa, Porkówce (obecnie Borkówka) została odnotowana w 1552 roku. Porkówkę zamieszkiwało wówczas 26 kmieci. Na skutek pożaru 11 maja 1594 roku w Brzozowie spłonęło 77 domów, szpital dla ubogich wraz kościołem św. Zofii oraz dzwonnica kościoła parafialnego.

W XVII wieku Brzozów był wielokrotnie łupiony przez wojska Rakoczego, Tatarów oraz stacjonujące nieopodal miasta wojska koronne. W 1625 roku, na skutek najazdu wojsk Stanisława Lubomirskiego na pałac biskupi oraz najazdach Tatarów, biskup Achacy Grochowski ufundował miastu umocnienia ziemne. W 1631 roku biskup Adam Nowodworski zmienił status parafii brzozowskiej na prepozyturę. W latach 1637-1643 Brzozów otrzymał przywilej na skład wina. W mieście rozwijało się także rzemiosło grzebieniarskie[20]. Rzemieślnicy na szeroką skalę wyrabiali grzebienie ozdobne, niekiedy inkrustowane miedzią i srebrem, które później eksportowano m.in. na Bałkany, Słowację, Węgry, a nawet do Francji[22].

W okresie potopu szwedzkiego Brzozów 12 marca 1657 roku został zdobyty, złupiony i spalony przez oddział siedmiogrodzki. Zniszczono archiwum grodu, zawierające m.in. przywileje dla miasta. Wskutek najazdu śmierć poniósł burmistrz Stanisław Cegłowicz. W 1672 roku, w dobie wojny polsko-tureckiej, okolice miasta najechali Tatarzy i uprowadzili 44 mieszkańców Brzozowa i 48 mieszkańców Starej Wsi[23].
Kolegiata, widok z wieży ratusza

Miasto zaczęło się odradzać po najazdach w połowie lat 70. XVII wieku. W 1676 roku biskup Stanisław Sarnowski wydał zbiór nowych przywilejów dla mieszczan brzozowskich. Ostatnia ćwierć XVII wieku to także okres działalności w Brzozowie księdza Bartłomieja Misiałowicza (zmarł w 1693 roku) – prepozyta i dziekana krośnieńskiego. Jego zasługa dla miasta polegała na zaangażowaniu się w opiekę nad ubogimi mieszkańcami miasta oraz w budowę nowej murowanej świątyni prepozyturalnej, ufundowanej w latach 1678-1686 przez biskupa Stanisława Sarnowskiego. W tym kościele odbywały się pod przewodnictwem biskupa Krzysztofa Szembeka obrady synodu diecezji przemyskiej w 1723 roku. Natomiast w 1724 roku kościół prepozyturalny został podniesiony do rangi kolegiaty, przy której funkcjonowała kapituła kolegiacka. Był to jeden z dwóch obdarzonych taką godnością kościołów w diecezji. W tym kościele w 1759 roku otrzymał święcenia kapłańskie Ignacy Krasicki, późniejszy arcybiskup gnieźnieński, nazywany „księciem poetów”. Kapituła została zniesiona dekretem administracji rządowej z 1788 roku, tym samym kościół utracił godność kolegiaty. 4 sierpnia 1760 roku biskup Wacław Hieronim Sierakowski zezwolił na utworzenie w Brzozowie seminarium duchownego misjonarzy św. Wincentego á Paulo dla sześciu alumnów, skasowane w 1783 roku.

W 1764 roku w mieście doszło do potyczki oddziału hetmana, wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego z kolumną wojsk rosyjskich. W dobie konfederacji barskiej w okolicach miasta odbywały się walki. Do największej doszło w 1770 roku. W maju 1772 roku przez Brzozów przeszły wojska austriackie generałów Esterhazyego i Hadika. Wskutek pierwszego rozbioru Polski miasto znalazło się w granicach austriackich.
Okres zaborów
W XIX wieku Brzozów posiadał status lokalnego ośrodku administracyjnego. Gospodarka miasta była powiązana z wydobyciem ropy naftowej.

W 1858 roku w brzozowskim kościele parafialnym odbyła się uroczystość ukoronowania diademami biskupimi wizerunek Matki Boskiej Ognistej przez księdza Mariana Ziemiańskiego, kanonika przemyskiej kapituły katedralnej obrządku łacińskiego.

W wyniku zmian administracyjnych w 1859 roku miasto zostało siedzibą władz powiatu. W 1873 roku w Brzozowie rozpoczął swoją działalność kredytową Fundusz na Wsparcie Rzemieślników. Rok później hrabia Tadeusz Cybulski, właściciel realności w Humniskach, i doktor Franciszek Zbyszewski zainicjowali w mieście działalność Ochotniczej Straży Pożarnej. Dzięki inicjatywie księdza Marcina Białego, prepozyta brzozowskiego, oraz grupy obywateli miasta w 1888 roku w Brzozowie powstało Powiatowe Towarzystwo Zaliczkowe. 13 stycznia 1893 roku utworzono w mieście komórkę (Gniazdo) Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” pod prezesurą doktora Eugeniusza Gerarda Festenburga. Siedziba towarzystwa została ukończona dopiero w 1912 roku, dzięki wsparciu finansowemu obywateli i instytucji miejskich. W latach 1896-1898 trwała budowa ratusza według projektu Władysława Łuczyckiego. W 1907 roku w Brzozowie został ogłoszony pierwszy projekt przeprowadzenia linii kolejowej przez miasto. Przedtem kilka razy bezskutecznie planowano przeprowadzenie przez miasto linii kolejowej[24]. W 1909 roku, dzięki staraniom parlamentarzystów – hrabiego Zdzisława Skrzyńskiego i doktora Stanisława Białego, a także miejscowego samorządu lokalnego, Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Wiedniu za pośrednictwem Rady Szkolnej Krajowej we Lwowie, została wydana zgoda na utworzenie Państwowego Gimnazjum w Brzozowie z polskim językiem wykładowym.

W wyniku wybuchu I wojny światowej w 1914 roku do armii austro-węgierskiej wcielono wielu rezerwistów i poborowych z Brzozowa. Ochotniczo Legionu Zachodniego wstąpiło 30 osób z drużyny strzeleckiej pod komendą Kazimierza Skarbka. Już na początki wojny część instytucji brzozowskich zostało ewakuowanych przed zbliżającym się frontem. W pierwszym roku wojny miasto znalazło się pod okupacją rosyjską – na zapleczu 3 Armii rosyjskiej. 10 maja 1915 roku, dzięki sukcesom końcowego stadium ofensywy gorlickiej, w okolice miasta dotarły jednostki niemieckie XLI Korpusu Rezerwowego, a następnie oddziały armii austro-węgierskiej. 2 listopada 1918 roku urzędnicy, nauczyciele i inni obywatele miasta stwierdzili wobec Tymczasowej Powiatowej Komisji Likwidacyjnej, iż chcą i nadal będą spełniać swoje obowiązki (...) dla szczęśliwego rozwoju tworzącego się państwa polskiego.
II Rzeczpospolita

W 1925 roku w Brzozowie powstało uzdrowisko „Anatolówka” dla upamiętnienia fundatora biskupa Anatola Nowaka. Ulokowane zostało na gruntach należących do łacińskiego biskupstwa przemyskiego. W latach 1926-1928 w pobliżu „Anatolówki” utworzono drugie uzdrowisko – Brzozów-Zdrój. W 1929 roku został zorganizowany miejski chór „Lutnia”, który nawiązywał do tradycji Towarzystwa Muzycznego „Harmonia”. W czerwcu 1934 roku w Brzozowie miał miejsce Jarmark Rzemieślniczy – impreza promującą brzozowskie rzemiosło. W 1937 roku w Brzozowie rozpoczął swoją działalność obywatelski komitet postulujący budowę linii kolejowej z Sanoka do Brzozowa. Rok później w mieście odbyły się uroczystości patriotyczne związane z przemarszem sanockiego 2 Pułku Strzelców Podhalańskich.
II wojna światowa

Brzozów znalazł się pod okupacją niemiecką 9 września 1939 roku. Eksterminacji została wówczas poddana ludność polska i żydowska. W wyniku działań wojennych w pierwszej dekadzie września miasto znalazło się w strefie działań 14 Armii niemieckiej, a po ustaniu operacji militarnych pod okupacją niemiecką na terenie Generalnego Gubernatorstwa. W mieście został utworzony posterunek niemieckiej żandarmerii i więzienie, które początkowo mieściło się w siedzibie byłego starostwa, a następnie budynkach, należących do plebanii.

W styczniu 1940 roku Rudolf Ryba z polecenia inspektora por. rez. łącz. S. Pieńkowskiego zorganizował oddział Związek Walki Zbrojnej na terenie powiatu Brzozów. Pod koniec kwietnia 1940 roku Pieńkowski został mianowany komendantem Obwodu Związku Walki Zbrojnej Sanok. Jednocześnie rozbudował Związek Walki Zbrojnej na terenie Brzozowa. Funkcję komendanta Obwodu Związku Walki Zbrojnej Brzozów objął kapitan sł. st. piech. I. Wanic ps. „Jaksa”, rekomendowany przez Pieńkowskiego. W maju 1940 roku w Brzozowie rozpoczęło działalność seminarium duchowne diecezji przemyskiej obrządku łacińskiego. Tajna siedziba seminarium mieściła się w budynkach zdrojowych[potrzebne źródło].

W czerwcu 1941 roku w okolicach miasta, koncentrowały się niemieckie jednostki 17 Armii Polowej, przygotowujące się do wojny ze Związkiem Radzieckim. W tym roku również wychowawczyni przedszkola Sióstr Służebniczek NMP sistra Celestyna (Katarzyna Faron) została aresztowana przez niemiecką tajną policję państwową. Postawiono jej zarzut współpracy z polskim podziemiem. Po śledztwie, przeprowadzonym w więzieniach w Jaśle oraz Tarnowie, została wysłana do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie zmarła w 1944 roku. Została beatyfikowana w 1999 roku[25].

Na początku wojny w Brzozowie została utworzona dzielnica żydowska. 10 sierpnia 1942 roku została ona zlikwidowana, a około 1400 Żydów[26] wymordowano w lesie w pobliżu Brzozowa-Zdroju. Ofiary zmuszono najpierw do wykopania dołów na zbiorowe mogiły, a następnie zamordowano strzałem w tył głowy lub uderzeniem żelaznym łomem[27]. Zniszczeniu uległa także brzozowska synagoga, która nigdy nie została odbudowana.

3 sierpnia 1944 roku, wskutek ofensywy radzieckiej, miasto znalazło się na zapleczu 38. Armii I Frontu Ukraińskiego. Mieszkańcy Brzozowa przystąpili do tworzenia organów administracji polskiej w ramach Polski lubelskiej. Podczas tej inicjatywy wyraźnie ujawniły się konflikty ideologiczne, w wyniku których rozpoczęła się walką pomiędzy opcją demokratyczną a totalitarną tworzenia państwa[potrzebne źródło].
Brzozów w okresie PRL

Po drugiej wojnie światowej nastąpił rozwój ekonomiczny miasta. W Brzozowie powstały zakłady przemysłowe, szkoły średnie, nowe obiekty handlowe, usługowe, placówki służby zdrowia i bloki mieszkalne.

5 marca 1945 roku, na rozkaz zastępcy komendanta brzozowskiego obwodu „Nie” – porucznika Franciszka Woźniaka „Brzeszcza”, przeprowadzono próbę likwidacji inspektora szkolnego Leona Dobruckiego. W akcji, w wyniku której zginął starosta brzozowski Wacław Mambort-Orlicki, ranny został dowodzący nią wachmistrz Feliks Maziarski „Szofer” – dowódca rajdu na brzozowski areszt Urzędu Bezpieczeństwa[28].

24 października 1946 roku w pobliżu Brzozowa – w Malinówce – został zamordowany major Narodowych Sił Zbrojnych – Antoni Żubryd – wraz z żoną Jadwigą. Mordu dokonał agent Urzędu Bezpieczeństwa, Jerzy Vaulin ps. „Mar”[29]. Zwłoki Żubryda i jego żony zostały wystawione obok siedziby Urzędu Bezpieczeństwa w Brzozowie[potrzebne źródło].

W latach 1946-1947, w wyniku działalności grup ochronno-propagandowych 28 Pułku Piechoty oraz na skutek unieważnienia listy PSL w wyborach do Sejmu Ustawodawczego w okręgu 52, obejmującego m.in. Brzozów, zostali wybrani posłowie, związani z Blokiem Stronnictw Demokratycznych. W obejmującym miasto obwodzie nr 107, będącego w sferze propagandy aparatu bezpieczeństwa miejscowa ludność szła demonstracyjnie, a szczególnie członkowie PPS, by głosować jawnie za Blokiem[potrzebne źródło].

W 1947 roku w budynku Towarzystwa Gimnastycznego Sokół została utworzona Biblioteka Powiatowa z Oddziałem Miejskim. Samo towarzystwo przestało działać dwa lata później z nakazu centralnych władz administracyjnych. W 1950 roku zostało zlikwidowane starostwo powiatowe, w jego miejsce utworzono Powiatową Radę Narodową. W 1959 roku w Brzozowie odbyły się uroczyste obchody z okazji 600-lecia lokacji miasta, 100-lecia istnienia powiatu, 50-lecia założenia gimnazjum i 15-lecia Polski Ludowej. W 1961 roku w Brzozowie utworzone zostało liceum ekonomiczne, w 1966 roku – technikum budowlane. W 1970 roku miasto otrzymało tytuł Mistrza Gospodarności Kraju. W 1974 roku miasto wygrało z Warką turniej telewizyjny Bank Miast oraz Bank Banków[30].

W 1975 roku likwidacji uległ powiat brzozowski. W latach 1975-1976 na mocy dekretu prymasa kardynała Stefana Wyszyńskiego biskup Ignacy Tokarczuk wznowił działalność kapituły kolegiackiej. W 1980 roku nastąpiło otwarcie Muzeum Regionalnego PTTK, utworzonego dzięki staraniom miejscowego oddziału Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.

W dobie „Solidarności” w Brzozowie dochodziło do strajków w zakładach pracy. Powstał również Międzyzakładowy Komitet Strajkowy i oddział NSZZ Solidarność, którego członkowie zostali aresztowani i internowani 13 grudnia 1981 roku[potrzebne źródło].
Miasto w okresie III Rzeczpospolitej

W 1990 roku w Brzozowie został powołany przez przedstawicieli samorządu lokalnego Związek Gmin Brzozowskich. W 1992 roku ukazał się pierwszy numer miesięcznika Wiadomości Brzozowskie[31]. W 1999 roku, na skutek zmian administracyjnych, Brzozów stał się siedzibą władz powiatowych[32]. W 2001 roku ukazał się pierwszy numer Brzozowskiej Gazety Powiatowej[33]. W 2009 roku Brzozów obchodził 650. rocznicę lokacji miasta Brzozowa[34].

lucyna beata
Posty: 3
Rejestracja: 29 maja 2011, 16:17
Lokalizacja: Góry Sanocko-Turczańskie
Kontakt:

Re: Brzozów

Post autor: lucyna beata » 29 maja 2011, 16:31

Na terenie Brzozowa została wytyczona ścieżka przyrodniczo -historyczna "Brzozów Zdrój". Ma ona kształt pętli o długości 2.5 km, 15 przystanków i naprawdę dobrze zrobioną infrastrukturę szlakową w postaci dylowanek, mostków, poręczy, wiaty na ognisko. Wytyczono ją na terenie dawnego uzdrowiska Brzozów Zdrój, wśród atrakcji kulturowych jest przystanek w miejscu dawnego uzdrowiska i kaplica wotywna. Trasa godna polecenia.

ODPOWIEDZ

Wróć do „Historia lokalna”