OSADNICTWO WOJSKOWE NA WOŁYNIU W LATACH 1921-1939 W ŚWIETLE DOKUMENTÓW CENTRALNEGO ARCHIWUM WOJSKOWEGO

Formowanie Wojska Polskiego odbywało się w skomplikowanej sytuacji politycznej. Natrafiało na poważne trudności natury organizacyjno-kadrowej. Miało dość często charakter improwizowany i spontaniczny. Niekiedy wymuszane było zmieniającymi się warunkami zewnętrznymi, jak i wewnętrznymi odradzającego się państwa.
Na przełomie października i listopada 1918 gotową formację kadrową stanowiła tylko Polska Siła Zbrojna, złożona z dwóch pułków piechoty i różnych oddziałów pomocniczych.
Zdecydowano się na pobór żołnierzy byłych polskich formacji wojskowych oraz na członków tajnych organizacji.
Możliwości werbunkowe kształtowały się nieźle. Szeregi POW liczyły ponad 30 000 członków. W kraju znajdowało się przeszło 15 000 byłych legionistów i ponad 20 000 żołnierzy zdemobilizowanych w Rosji.
Zasadnicze rezerwy mobilizacyjne stanowili jednak mieszkańcy byłego Królestwa Polskiego i Polacy służący w szeregach obcych armii. W dalszej przyszłości można było liczyć ponadto na żołnierzy służących jeszcze w polskich formacjach wojskowych w Rosji oraz na żołnierzy z Armii gen. Hallera we Francji.
historia Polski
Posty: 110
Rejestracja: 15 kwie 2014, 04:37

OSADNICTWO WOJSKOWE NA WOŁYNIU W LATACH 1921-1939 W ŚWIETLE DOKUMENTÓW CENTRALNEGO ARCHIWUM WOJSKOWEGO

Post autor: historia Polski » 25 maja 2014, 14:54

Lidia Głowacka, Andrzej Czesław Żak
OSADNICTWO WOJSKOWE NA WOŁYNIU
W LATACH 1921-1939
W ŚWIETLE DOKUMENTÓW CENTRALNEGO ARCHIWUM
WOJSKOWEGO
Podstawy prawne i organizacyjne osadnictwa na Wołyniu
Rozejm, zawarty 12 października 1920 r., zakończył blisko dwuletnie
polsko-sowieckie zmagania zbrojne i otworzył drogę działaniom
dyplomatycznym. Już trzy dni później, 15 października, posłowie klubu
poselskiego PSL „Piast” zgłosili w Sejmie wniosek w sprawie przyznania
zasłużonym żołnierzom Wojska Polskiego gruntów na Kresach
Wschodnich1. Wniosek ten nawiązywał do wcześniejszych próśb żołnierzy
niektórych pułków o nadanie im ziemi na terenach zajętych przez
Polskę na wschodzie oraz do zapisów ustawy z 15 lipca 1920 r. o reformie
rolnej, mówiących o pierwszeństwie żołnierzy w nabywaniu ziemi
pochodzącej z parcelacji2.
1 Janina Stobniak-Smogorzewska, Kresowe osadnictwo wojskowe 1920-1945,
Warszawa 2003, s. l7.
2 Ustawa z dnia 15 lipca 1920 roku o wykonaniu reformy rolnej, Dziennik Ustaw
Rzeczypospolitej Polskiej, 1920, nr 70, poz. 462.
141
Sprawa wynagrodzenia żołnierzy za ich ogromny wkład w odrodzenie
i obronę Ojczyzny znalazła oddźwięk także w rozkazie pożegnalnym
Józefa Piłsudskiego z 18 października 1920 r. Wódz Naczelny podkreślił
w nim, że wystąpił do rządu o to, by zdobytą ziemię mogli uprawiać jej
zdobywcy. W rozkazie tym Piłsudski pisał: „Żołnierz, który tyle zrobił
dla Polski, nie zostanie bez nagrody. Wdzięczna Ojczyzna nie zapomni
o nim. Zdobyte zostały ogromne obszary, opustoszone i obrócone przez
wojnę światową prawie w pustynię. Zaproponowałem już rządowi, by
część zdobytej ziemi została własnością tych, co ją polską zrobili, uznoiwszy
ją polską krwią i trudem niezmiernym. Ziemia ta, strudzona siewem
krwawym wojny, czeka na siew pokoju, czeka na tych, co miecz na
lemiesz zamienią, a chciałbym, byście w tej pracy przyszłej tyleż zwycięstw
pokojowych odnieśli, ileście ich mieli w pracy bojowej”3.
Poparcie wniosku ludowców przez marszałka Piłsudskiego, piastującego
najwyższe cywilne i wojskowe stanowiska w państwie, spowodowało,
że rząd w bardzo szybkim tempie przesłał do marszałka Sejmu
projekty dwóch ustaw. Pierwszy projekt dotyczył ustawy o przejęciu na
własność państwa ziemi w niektórych powiatach na wschód od Bugu.
Drugi projekt omawiał warunki nadawania gruntów zdemobilizowanym
żołnierzom.
Obie ustawy zostały przyjęte przez Sejm jednogłośnie, prawie
bez dyskusji, 17 grudnia 1920 r.4, co świadczyło nie tylko o ogromnej
wdzięczności parlamentarzystów dla obrońców Ojczyzny, ale także
o zrozumieniu problemu znalezienia zatrudnienia dla tysięcy zdemobilizowanych
żołnierzy, często nie posiadających wykształcenia i zawodu.
Ustawa o przejęciu na własność Państwa ziemi w niektórych powiatach
Rzeczypospolitej Polskiej5 dotyczyła ziem w powiatach kresowych,
3 Józef Piłsudski, Pisma zbiorowe, t. 5, Warszawa 1990, s. 176; Osadnictwo wojskowe
i przejęcie ziemi na własność państwa, opr. W. Zaczyński, W. Skrobecki, Warszawa 1922,
s. 3.
4J. Stobniak-Smogorzewska, op.cit., s. 20.
5 Ustawa z dnia 17 grudnia 1920 r. o przejęciu na własność Państwa ziemi w niektórych
powiatach Rzeczypospolitej Polskiej, Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej,
1921, nr 4, poz. 17.
142
należących poprzednio do rosyjskiego skarbu i rodziny carskiej, niektórych
dóbr duchownych i klasztornych, opuszczonych przez ziemian dóbr
prywatnych, a także gruntów pochodzących z parcelacji wielkich polskich
folwarków (art. 2). Były to głównie ziemie leżące w powiatach województwa
wołyńskiego: włodzimierskim, kowelskim, łuckim, rówieńskim,
dubieńskim, warneńskim, krzemienieckim i ostrogskim (art. 6).
Ustawa o nadaniu ziemi żołnierzom Wojska Polskiego6 zapowiadała
bezpłatne nadania ziem, uzyskanych na mocy poprzedniej ustawy, szczególnie
zasłużonym żołnierzom Wojska Polskiego, ochotnikom, którzy
odbyli służbę frontową oraz inwalidom (art. 2). Pozostali inwalidzi i żołnierze
mogli otrzymać ziemię odpłatnie (art. 3). Powierzchnia nadanej
jednemu żołnierzowi działki nie mogła przekraczać 45 ha (art. 5). Na
cel osadnictwa wojskowego przekazano sprzęty pochodzące z demobilu
wojskowego i materiały budowlane, przeznaczono też pewną kwotę pieniędzy
na kredyty dla żołnierzy (art. 8). Osadnicy mieli rozpocząć spłatę
należności za ziemię po 5 latach od rozpoczęcia użytkowania. Wysokość
opłat wynosiła od 30 do 100 kg żyta za hektar rocznie, wnoszonych
w gotówce na rzecz Państwa (art. 7).
W Ministerstwie Spraw Wojskowych (MSWojsk.) osadnictwem zajmowała
się Ekspozytura MSWojsk. do spraw Demobilizacji, wewnątrz
której, rozkazem nr 2 z 17 stycznia 1921 r., utworzono Sekcję Osad
Żołnierskich7. Na czele Ekspozytury stał były legionista gen. Mieczysław
Norwid-Neugebauer, zaś szefem Sekcji Osad Żołnierskich został mjr
Tadeusz Lechicki.
Jednym z głównych terenów objętych akcją osadniczą było województwo
wołyńskie. Województwo to, obejmujące powierzchnię 35 754 km2,
było zamieszkiwane przez 2 085 600 osób (według spisu z 1931 r.).
Wskaźnik gęstości zaludnienia wynosił tu 58 osób na 1 km2, podczas
6 Ustawa z dnia 17 grudnia 1920 r. o nadaniu ziemi żołnierzom Wojska Polskiego,
Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, 1921, nr 4, poz. 18.
7 Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), Gabinet Ministra Spraw Wojskowych
(Gab. MSWojsk.), sygn. I.300.1.648, Rozkaz Ekspozytury MSWojsk. nr 2 z 17 stycznia
1921 r. o utworzeniu Sekcji Osad Żołnierskich.
143
gdy średnia krajowa w tym czasie to 83 osoby na 1 km2. W kilku powiatach
wskaźnik ten był jeszcze mniejszy, np. w pow. sarneńskim wynosił
33 osoby na 1 km2, w lubomelskim – 42, w kowelskim – 45, natomiast
w powiatach krzemienieckim i kostopolskim – po 46 osób8. Tereny te
w większości (68%) zamieszkiwała ludność ukraińska – 1 418 300 osób,
z czego 40 600 w miastach, 1 377 700 na wsi. Drugą narodowością pod
względem liczebności byli tam Polacy (16,6%) – 346 600 osób, z czego
w miastach 69 500, na wsi 277 100, następnie Żydzi (9,9%) i inne
niewielkie grupy narodowościowe9. Województwo było podzielone na
11 powiatów z 22 miastami, 103 gminy wiejskie oraz 2743 gromady
wiejskie (sołectwa).
Pierwsze grupy osadników wojskowych, składające się przeważnie
z żołnierzy tego samego pułku, przybyły na Kresy Wschodnie wiosną
1921 r. Organizowano ich w tzw. kolumny robocze, które miały rozpocząć
wspólną gospodarkę na przyznanej ziemi. Osadnicy przybywali na
tereny pozbawione dróg, komunikacji kolejowej, kościołów, szkół i zakładów
usługowych10. Na przyznanych im działkach nie było domów ani
budynków gospodarczych, nie mieli też żadnego inwentarza. Odczuwali
dotkliwy brak artykułów rolniczych. Początkowo macierzyste pułki,
w miarę swoich możliwości, wyposażały osadników w konie, wozy oraz
żywność. Jednak pomoc rządowa była niedostateczna i źle organizowana.
Mimo tych trudności osadnicy powoli i systematyczne zagospodarowywali
opuszczoną, zaniedbaną ziemię. Pierwsze 3 lata akcji były dla
osadników niezwykle trudne. Państwo polskie, na terenie którego trwały
przez kilka lat działania wojenne, nie było w stanie zorganizować dla nich
skutecznej pomocy. Ziemie zagospodarowywano dzięki pożyczanemu na
wysoki procent kapitałowi, co powodowało ich dodatkowe zadłużenie11.
8 Mały rocznik statystyczny 1938, Warszawa 1938, s. 14.
9 Ibidem, s. 22-23.
10 J. Stobniak-Smogorzewska, op.cit., s. 108.
11 CAW, Gab. MSWojsk., sygn. I.300.1.658, Sprawozdanie przedstawiciela MSWojsk.
przy Okręgowym Urzędzie Brześć n. Bugiem, k. 19.
144
Wołyń należał do najczęściej wybieranych przez żołnierzy miejsc
osiedlenia. W 1921 r. na terenie woj. wołyńskiego ziemię otrzymało 1605
osadników indywidualnych oraz 1055 żołnierzy zorganizowanych w grupy12,
podczas gdy dla całego osadnictwa na Kresach Wschodnich liczby
te wynosiły odpowiednio: 3640 i 1396. W 1922 roku planowano osadzenie
na Wołyniu kolejnych 2590 osadników wojskowych, jednak planów
tych nie zrealizowano.
Kryzys akcji osadniczej
Wraz z wycofaniem się marszałka Piłsudskiego z czynnego życia
politycznego, stosunek polityków do osadnictwa wojskowego ulegał
zmianie. Już pod koniec 1921 r. idea osadnictwa spotkała się z ostrymi
atakami w Sejmie oraz prasie. Wrodzy Józefowi Piłsudskiemu politycy
i działacze byli przeciwni dalszemu rozwojowi osadnictwa wojskowego.
Przewagę zaczęły zyskiwać opcje polityczne wywodzące się z endecji,
wrogie ułożeniu stosunków narodowych na kresach.
Po 1923 roku, w atmosferze niegasnących sporów i ataków, akcję
osadnictwa wojskowego wstrzymano. Do tego czasu, na mocy o ustawy
z 17 grudnia 1920 r., na rzecz osadnictwa wojskowego na wschodnich
terenach Rzeczypospolitej przejęto 137 192 ha ziemi, na których osiadło
8059 osadników (1383 oficerów i 6676 szeregowych). Razem z rodzinami
tworzyli oni społeczność liczącą ponad 30 000 osób. W województwie
wołyńskim na 52 464 ha ziemi osiedliło się 3507 osadników; przeciętna
wielkość działki wynosiła 14,96 ha13. Ogólne zadłużenie osadników województwa
wołyńskiego wynosiło w tym czasie 18 765 957 zł, średnio
5353 zł na osadę14. Zagospodarowywanie nowych siedzib postępowało
powoli. Jeszcze na początku 1925 r. blisko 44% gospodarstw osadniczych
nie miało zabudowań. Jednak już w kilka lat po nadaniu ziemi
12 Ibidem, sygn. I.300.1.669.
13 Ibidem, sygn. I.300.1.658, Sprawozdanie w sprawie osadnictwa wojskowego, k. 29.
14 Ibidem, k. 30.
145
większość żołnierzy urządzała się na nowych miejscach i stawała się dobrymi
rolnikami.
W kwietniu 1924 r. ówczesny minister spraw wojskowych gen.
Władysław Sikorski zarządził, z dniem 1 lipca, reorganizację Sekcji Osad
Żołnierskich i redukcję etatów, która objęła aż 50% dotychczasowego stanu
zatrudnienia15. Jednocześnie zlikwidowano przedstawicieli MSWojsk.
przy Komitetach Okręgowych i Powiatowych Komitetach Nadawczych,
ustanawiając na ich miejsce przedstawicieli przy Okręgowych Urzędach
Ziemskich w Grodnie, Wilnie, Pińsku i Łucku. Przedstawiciele ci zostali
podporządkowani pod względem personalnym szefowi Gabinetu
MSWojsk.
Połączenie parcelacji wielkiej własności ziemskiej (powyżej 400
ha) z polską kolonizacją było odbierane wrogo przez Ukraińców, którzy,
głównie na Wołyniu, odczuwali głód ziemi. Co więcej, w 1924 r.
przyjęto ustawy o szkolnictwie i języku urzędowym, które zaogniły antagonizmy
polsko-ukraińskie. Ustawy te doprowadziły do marginalizowania
szkolnictwa ukraińskiego, które powstało w wyniku pracy u podstaw
kilku pokoleń Ukraińców. W związku z tym doszło do zaostrzenia
stosunków między osadnikami wojskowymi na Wołyniu a miejscową
ludnością ukraińską. Niekiedy przybierały one groźną formę: 3 grudnia
1924 r. do delegata MSWojsk. do spraw Osadnictwa Wojskowego przy
wojewodzie wołyńskim zgłosił się Kajetan Sawicki, przedstawiciel osady
Jeziorany Bielajewskie, z dramatycznym apelem o wydane mu amunicji,
ponieważ miejscowi chłopi, wspomagani przez oddział dywersantów,
podpalali okoliczne osady żołnierskie, a następnie strzelali do osób gaszących
pożary. Sawicki otrzymał amunicję, dzięki czemu osadnicy mogli
podjąć działania zaradcze16. W czasie Zjazdu Delegatów Osadników
Wojskowych w Łucku 11 grudnia 1924 r. stwierdzono, że powtarzające
15 Ibidem, sygn. I.300.1.674, Odpis zarządzenia Ministra Spraw Wojskowych
W. Sikorskiego z 23 kwietnia 1924 r., k. 441.
16 Ibidem, k. 521.
146
się napady mają „zadanie ruszyć polski element z Wołynia, przy pomocy
wykurzenia osadników wojskowych”17.
Osadnicy, z punktu widzenia prawa, byli tylko użytkownikami nadanej
ziemi. Uzyskanie aktu własności ziemi napotykało na duże trudności,
co miało niewątpliwie wpływ na dalszy rozwój osadnictwa i działalność
gospodarczą osadników. Do 1927 r. zaledwie 20% osadników wojskowych
otrzymało tytuły własności użytkowanych gruntów. Dużym problemem
była likwidacja długów poprzednich właścicieli oraz tempo pomiaru
działek. Mimo że w 1924 r. w Wołyńskim Okręgowym Urzędzie
Ziemskim pracowało 19 geometrów wojskowych, opóźnienia w pomiarach
sięgały jeszcze lat 1921-192218.
Osadnictwo na Wołyniu po 1926 r. - nowe uregulowania prawne
Sprawa akcji osadniczej odżyła po powrocie do władzy marszałka
Piłsudskiego. Mimo konfliktów na podłożu politycznym, okres ten był
pomyślny dla osadnictwa wojskowego. Na taki stan złożyła się pomoc
państwa oraz wysokie ceny płodów rolnych i zwierząt hodowlanych.
Dzięki temu osadnicy mogli inwestować w ziemię, co zwiększało jej
wartość.
Jednak kryzys gospodarczy początku lat 30. spowodował spadek cen
produktów rolniczych. Konieczność spłaty pożyczek prywatnych i państwowych
oraz opłacania podatków i zaległości pomimo trudności gospodarczych,
doprowadziły do wysokiego zadłużenia, a nawet bankructwa
wielu gospodarstw osadniczych19.
Mimo trudnej sytuacji gospodarczej kontynuowano akcję osadniczą
i starano się regulować zaległe sprawy. W 1930 r. Wydział Osad
Żołnierskich MSWojsk. wystąpił do Ministerstwa Reform Rolnych
17 Ibidem.
18 Ibidem, k. 316.
19 Ibidem, sygn. I.300.1.658, Sprawozdanie przedstawiciela MSWojsk., k. 19-20.
147
o umożliwienie nabycia ziemi oczekującym kandydatom na osadników.
Z 80 000 zainteresowanych wytypowano 18 440 byłych żołnierzy, których
skierowano do powiatowych urzędów ziemskich. W ten sposób ziemię
otrzymało 800 byłych żołnierzy20. W 1931 r. rozpatrzono 1392, zaś
w 1932 r. – 3963 tego rodzaju sprawy21.
14 marca 1932 r. uchwalono Ustawę uzupełniającą przepisy o nadaniu
ziemi żołnierzom Wojska Polskiego22. Przewidywała ona możliwość
przeniesienia osadników wojskowych, którzy otrzymali działki o małej
wartości użytkowej, na ziemię o lepszych warunkach do dobrego ich zagospodarowania
(art. 3). Otwierały się także możliwości powiększenia
obszaru ziemi na cele osadnictwa, poprzez przejęcie niektórych terenów
podlegających administracji Dyrekcji Naczelnej Lasów Państwowych.
Na obszarze tym, ocenianym na około 40 000 ha, po rozparcelowaniu
mogło powstać około 2000 nowych gospodarstw23.
W trakcie debat na forum sejmowym posłowie reprezentujący mniejszość
ukraińską i białoruską wystąpili zdecydowanie przeciwko projektowi
twierdząc, że zmierza on do poszerzenia zasięgu polskiego osadnictwa
wojskowego i godzi w podstawy bytowe rdzennych mieszkańców
tych terenów. Ustawa trafiła nawet na forum międzynarodowe – 1 lutego
1932 r. posłowie ukraińscy wystąpili z protestem do Ligi Narodów.
Zainteresowanie nią wyraził także poseł J.A. Parkinson w swoim wystąpieniu
30 maja 1932 r. w brytyjskiej Izbie Gmin24.
20 Ibidem, Sprawozdanie z działalności Referatu Osad Żołnierskich za rok 1932, k. 27-28.
21 Ibidem.
22 Ustawa z dnia 14 marca 1932 r. uzupełniająca przepisy o nadaniu ziemi żołnierzom
Wojska Polskiego, Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej, 1932, nr 35, poz. 335.
23 CAW, Gab. MSWojsk., sygn. I.300.1.658, Notatka informacyjna Wydziału Osad
Żołnierskich dotycząca Ustawy uzupełniającej przepisy o nadaniu ziemi żołnierzom
Wojska Polskiego z dnia 14 marca 1932 r., k. 1.
24 Ibidem, k. 5
148
Zagadnienia narodowościowe i polityczne
wobec osadnictwa na Wołyniu
Józef Piłsudski wyraził publicznie swoje poglądy na temat polityki
kresowej już w styczniu 1920 r. w Równem, w czasie wizytacji Frontu
Wołyńskiego. W wystąpieniu do przedstawicieli ziemi wołyńskiej powiedział:
„Kiedy mówimy o kresach, to musimy zdać sobie sprawę z tego,
co to są kresy. Kresy, to zetknięcie się jednego narodu z innym, jednej
kultury z drugą, jednego wychowania z innem. Dlatego też najtrudniejszą
zawsze jest wszelkiej polityki kresowej umiejętnością, zdobyć silny,
mocny szacunek dla władzy jawnej. [...] Na całym świecie polityka kresowa
podobna jest do tej, jakiej my byliśmy obiektem. Nie znam innej
polityki kresowej, jak polityka poniżenia i ucisku, której hasłem jest:
»Biada zwyciężonym!«. [...] Jeżeli na całym świecie panuje nieuczciwość
w polityce kresowej, ja chciałbym, by nasza polityka kresowa była
polityką uczciwą”25.
Józef Piłsudski był zwolennikiem polityki asymilacji państwowej, nie
narodowościowej, jednak pomimo całej sympatii do Ukraińców zabrakło
mu konsekwencji w jej wprowadzaniu. W 1928 r. wojewodą wołyńskim
został, wyznaczony przez marszałka, Henryk Józewski, który przygotował
tzw. tezy wołyńskie, czyli wytyczne dla polskiej polityki wobec
mniejszości ukraińskiej. Proponował on wprowadzenie na Wołyniu innej
polityki narodowościowej niż w Galicji, ponieważ na Wołyniu istniało
wiele obszarów konfliktu. Józewski zaproponował odtworzenie granicy
pomiędzy Wołyniem a Galicją Wschodnią, czyli tzw. kordonu Sokala,
aby utrudnić przenikanie wpływów nacjonalistycznych z Małopolski
Wschodniej. Uważał, że ludność ukraińską powinno się różnymi metodami
pozyskiwać dla spraw państwa polskiego26. W zamian za lojalność
wobec państwa, można było według niego np. dopuścić używanie języka
25 Naczelnik Państwa w Równem, „Kurier Warszawski” nr 12 z 12 stycznia 1920 r.
26 Władysław Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia Polski, t. 2, cz. 1, Londyn
1956, s. 633-634 .
149
ukraińskiego w administracji publicznej lub propagować ukraińską kulturę.
Z ukraińskiego punktu widzenia było to zbyt mało. W praktyce polityka
Józewskiego polegała m.in. na wybieraniu z ruchu ukraińskiego ludzi
najbardziej wartościowych i próbie ich asymilacji. Wszelkie inicjatywy
narodowościowe podlegały kontroli administracyjnej, odstępstwo od założeń
kończyło się zazwyczaj rozwiązaniem organizacji, a nawet policyjnymi
represjami. Próba wprowadzenia nowej polityki wobec mniejszości
ukraińskiej napotkała silny opór endecji, kresowej administracji
oraz polskich osadników. Mit spokojnego Wołynia miał mało wspólnego
z codzienną rzeczywistością, pełną konfliktów, silnych wpływów komunistycznych
i sprzecznych interesów.
W 1929 r. powstała Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN),
która odpowiadała na politykę rządu akcjami sabotażu i terrorem, mordując
polskich polityków i ukraińskich ugodowców. Ich ofiarami stali się
m.in. Bronisław Pieracki i Tadeusz Hołówko, zwolennicy kompromisu
z umiarkowanymi kręgami polityków ukraińskich. W odwecie rząd polski
przeprowadzał pacyfikacje i akcje represyjne.
Po śmierci Józefa Piłsudskiego zabrakło poparcia dla koncepcji, którą
próbował wprowadzać Józewski. Działalność OUN stanowiła zachętę dla
śmielszych działań endeckich i podobnych im orientacji politycznych.
Polacy stanęli w obliczu prężnego nacjonalizmu ukraińskiego.
Polityka narodowościowa prowadzona przez polski rząd na Wołyniu
po śmierci Piłsudskiego była niezgodna z jego poglądami27. Marszałek
Edward Rydz-Śmigły, minister spraw wojskowych gen. Tadeusz
Kasprzycki i wielu innych przedstawicieli administracji państwowej akceptowało
politykę tzw. wzmacniania polszczyzny na kresach, podpierając
swoje zdanie raportami mówiącymi o rzekomym wynaradawianiu się
polskich osadników.
27 Ibidem.
150
Osadnictwo wołyńskie po 1935 r.
Polityka narodowościowa rządu polskiego w latach 1935-39 nie przyniosła
oczekiwanych rezultatów. Postępowała konsolidacja ukraińskiego
obozu narodowego, co potęgowało nastroje nacjonalistyczne i zapowiedzi
odwetu. Dużą rolę odgrywał też czynnik ekonomiczny, określający
warunki i perspektywy dalszego rozwoju.
Decydujący wpływ na kondycję gospodarstw osadników miała bieżąca
sytuacja finansowo-gospodarcza. Osadnicy wołyńscy należeli do
najbardziej zadłużonych (w 1932 r. zadłużenie wynosiło średnio 458 zł
na jeden hektar28). W 1935 r. nastąpiło umorzenie długów o 50%, w roku
następnym – o kolejne 30%, z uwzględnieniem poprzedniego. Dzięki
temu w 1939 r. zadłużenie osadników wołyńskich spadło do 154 zł/ha29.
Z danych z 1932 r., uwzględniających dochody i wydatki gospodarstw
osadniczych wynika natomiast, że w idealnych warunkach zysk z 1 ha
wynosił zaledwie około 90 zł30.
W 1937 r. nastąpiła poprawa sytuacji gospodarczej osadników na
Wołyniu31. Plony zbóż na Wołyniu dwu- trzykrotnie przewyższyły wówczas
zbiory na Wileńszczyźnie. Podobnie było z zyskami z hodowli trzody
chlewnej.
Udział osadników w życiu społecznym i politycznym Wołynia
Polscy osadnicy na Wołyniu aktywnie uczestniczyli w życiu samorządowym,
brali udział w organizowaniu pierwszych spółdzielni i wielu
pracach społecznych na tym terenie. Główne ośrodki administracyjne
osadników wołyńskich znajdowały się w Łucku oraz w Równem.
W Łucku miał siedzibę m.in. Urząd Ziemski, a przy nim jeden z czterech
28 J. Stobniak-Smogorzewska, op.cit., s. 152.
29 Ibidem, s. 161.
30 CAW, Gab. MSWojsk., sygn. I.300.1.658, Notatka z danymi dotyczącymi dochodu
gospodarstwa osadniczego, k. 4.
31 J. Stobniak-Smogorzewska, op.cit., s. 168.
151
przedstawicieli MSWojsk., natomiast w Równem – Powiatowy Komitet
Nadawczy, przy którym urzędował jeden z trzech zastępców przedstawiciela
MSWojsk.
Osadnicy stanowili grupę społeczną różnorodną pod względem poglądów
politycznych, ale o dużym poczuciu misji propaństwowej, gospodarczej
i społeczno-kulturalnej na tych ziemiach. O ich przywiązaniu
do tradycji świadczą m.in. nazwy zakładanych przez nich osad,
jak: Szwoleżerów, Ułanówka, Rokitnianka czy Piłsudczanka, Piłsudy,
Wąsowicze, Hallerówka, nawiązujące do ich macierzystych jednostek
wojskowych oraz ich dowódców32.
Osadnicy wojskowi stworzyli własną organizację, reprezentującą
ich interesy wobec władz i służącą idei osadnictwa. W marcu 1922 r.
w Warszawie odbył się zjazd przedstawicieli 27 powiatów objętych akcją
osadnictwa. Powołano Centralny Związek Osadników Wojskowych, który
w chwili powstania liczył 1472 członków (ok. 30% osadników)33.
W 1925 r. członkostwo w Związku rozszerzono na osadników cywilnych.
Jednym z czołowych działaczy był osadnik z Wołynia - Leon
Suchorzewski, były członek Związku Patriotycznego, który wszedł do
władz naczelnych CZOW i pozostał w nim aż do końca jego istnienia34.
W 1929 r. CZOW przemianowano na Związek Osadników (ZOS), którego
statut uchwalono w 1936 r. Organizacja ta wniosła wielki wkład
w rozwój gospodarczy, kulturalny i oświatowy zapóźnionych cywilizacyjnie
Kresów Wschodnich. Osadnicy ze Związku organizowali samopomoc
i pozyskiwali środki finansowe od banków i od państwa na
wsparcie gospodarki osadniczej. Na Wołyniu funkcjonowało m.in. 41 kas
Stefczyka – spółdzielni oszczędnościowo-pożyczkowych dla drobnych
rolników.
W celu podniesienia umiejętności osadników organizowano kursy
rolnicze (np. w pow. rówieńskim). Niektóre metody gospodarowania sto-
32 CAW, Gab. MSWojsk., sygn. I.300.1.658; I.300.1.648; I.300.1.649; J. Stobniak-
Smogorzewska, op.cit., s. 167 i in.
33 J. Stobniak-Smogorzewska, op.cit., s. 172-173.
34 Ibidem, s. 191, 322, 326.
152
sowane przez osadników przejmowali również Ukraińcy i Białorusini.
W 1926 r. Wołyńskie Towarzystwo Rolnicze, liczące 352 członków, skupiało
już 190 osadników wojskowych. Zakładano spółdzielnie rolniczo-
-handlowe, mleczarnie, magazyny35. W 1937 r. Związek Osadników obejmował
swoim zasięgiem ok. 800 osad (ognisk) wojskowych. W Łucku
znajdowała się jedna z sześciu Rad Wojewódzkich Związku. Wartość majątku
społecznego osadników wojskowych na Wołyniu oceniano wówczas
na około 2 mln zł. Kwota ta co roku ulegała zwiększeniu36.
Wołyńscy osadnicy byli aktywnymi działaczami. Udzielali się w pracy
samorządów terytorialnych, w powiatowych i gminnych radach i zarządach,
podejmowali działalność społeczną na rzecz środowiska. Dlatego
też grupa ta stanowiła od początku akcji osadniczej obiekt zainteresowania
różnych partii i organizacji politycznych. Szczególną aktywność
wśród osadników wykazywały Stronnictwo Narodowe i PSL „Piast”37.
Głównym orędownikiem programu Stronnictwa Narodowego był osiadły
w Szyłach w pow. krzemienieckim gen. Marian Żegota-Januszajtis, który
formułował postulaty antyrządowe i antyzwiązkowe38. Żadne z konkurujących
o wpływy w tym środowisku stronnictw nie zdobyło jednak większego
poparcia wśród osadników.
W 1930 r. większość członków powiatowych zarządów ZOS popierała
marszałka Piłsudskiego i BBWR i postulowała współpracę z rządem.
W Sejmie zasiadało 6 przedstawicieli osadników; około 400 osadników
piastowało stanowiska wójtów, a około 1000 było członkami rad gminnych,
powiatowych i magistratów39. Stan ten utrzymywał się aż do wybuchu
wojny.
*
35 Ibidem, s. 165, 167.
36 Ibidem, s. 167.
37 Ibidem, s. 193-194.
38 Ibidem, s. 209-211.
39 CAW, Gab. MSWojsk., sygn. I.300.1.658, Notatka kierownika referatu Osad
Żołnierskich kpt. Eustachego Idzikowskiego (1932 r.), k. 34.
153
Mimo ogromnych trudności, kryzysu gospodarczego na początku lat
30. i złożonej sytuacji politycznej na tym terenie, osadnicy zdołali zagospodarować
znaczne obszary ziemi i stworzyć od podstaw wiele osad
z nowoczesną – jak na owe czasy – infrastrukturą. W 1939 r. na Wołyniu
mieszkało około 17,7 tys. osadników wojskowych i cywilnych w ponad
3500 osad (patrz załącznik). W niektórych regionach stosunki z miejscową
ludnością układały się coraz lepiej, chociaż życie osadników wojskowych
na Wołyniu toczyło się nadal w cieniu konfliktu polsko-ukraińskiego.
*
Tragiczny kres osadnictwa wojskowego na Kresach Wschodnich
rozpoczął się 17 września 1939 r., w dniu zdradzieckiego ataku Armii
Czerwonej na państwo polskie. Finałem akcji osadniczej była decyzja
władz radzieckich z 10 lutego 1940 r. o deportowaniu osadników i ich
rodzin na Syberię oraz do północnych regionów Związku Sowieckiego.
154
Załącznik
Osady wojskowe w województwie wołyńskim (stan na 1933 r.)*
Powiat: Horochów
Lp. Nazwa osady Gmina Liczba działek
1 Zboryszów Nowy Brany 12
2 Markowicze Chorów 4
3 Krzemieniec Chorów 4
4 Szelwów Chorów 8
5 Świniuchy Świniuchy 37
6 Bubnów Świniuchy 35
7 Watyniec Świniuchy 7
8 Jezierce Świniuchy 19
9 Janina Skobełka 11
10 Bożów Skobełka 30
11 Starysław Skobełka 20
12 Haliczany Brany 15
13 Łobaczówka Beresteczko 19
14 Naręczyn Beresteczko 7
15 Piaski Beresteczko 9
16 Matów Podberezie 1
17 Drużkopol Brany 1
18 Peremyl Beresteczko 26
19 Kołpytów Świniuchy 5
20 Białypol Świniuchy 4
21 Nowy Zachorów Chorów 3
22 Worończyn Kisielin 7
23 Tuliczów Świniuchy 8
24 Oszczów - -
Razem 292
155
Powiat: Luboml
Lp. Nazwa osady Gmina Liczba działek
1 Horodno Hołowno 34
2 Maszów I Luboml 8
3 Maszów II - 9
4 Wólka Chrypska Pulmo 10
5 Wysock Bereżce 2
6 Sztuń Bereżce 7
7 Perespa Pulmo 6
8 Piotrówka Huszcza 3
9 Antonin Klimowski Pulmo 9
10 Równe Huszcza 3
11 Wola Ostrowiecka Huszcza 2
12 Zapole Luboml 11
Razem 104
Powiat: Kowel
Lp. Nazwa osady Gmina Liczba działek
1 Podryże II Wielick 11
2 Adamówka Maciejów 1
3 Sielce Wielick 3
4 Krzeczewicze Powursk 24
5 Podryże I Wielick 4
6 Stare Koszary Stare Koszary 12
7 Krugiel Stare Koszary 6
8 Potyszcze Niesuchoiże 6
9 Koźlenicze I Powursk 5
10 Koźlenicze II Powursk 4
11 Arsenowicze Wielick 3
12 Korsuń Wielick 1
156
13 Litochoszcza Wielick 2
14 Kaszówka - -
15 Czerewacha Maniewicze 33
16 Wiktorówka Nowy Dwór 7
17 Ostrów Nowy Dwór 8
18 Sitowicze Gradek 7
19 Łukówka Powursk 4
20 Wielick Wielick 2
21 Milanowicze Stare Koszary 8
22 Dolsk Turzysk 6
23 Makowiszcze Hołoby 12
Razem 169
Powiat: Łuck
Lp. Nazwa osady Gmina Liczba działek
1 Borowicze Trosteniec 11
2 Bogoluby Torczyn 2
3 Wielkie Berezołupy Szczurzyn 3
4 Czaruków Czaruków 20
5 Chołoniewicze Silno 1
6 Chrask Miedwieże 5
7 Dubiszcze Jagiellonów Ołyka 14
8 Nowy Dorosin Szczurzyn 4
9 Gruziatyn Trostenice 12
10 Ozdów (Horodyszcze
Stracholin) Połonka 13
11 Jezierzany Połonka 22
12 Koźlenicze Miedwicze 4
13 Litwa Torczyn 2
14 Ławrów Połonka 23
157
15 Łyczki Trosteniec 4
16 Łyszcze Trosteniec 1
17 Mylsk Rożyszcze 2
18 Nowy Mylsk Rożyszcze 4
19 Małe Miedwieże Miedwieże 5
20 Nawóz Rożyszcze 12
21 Nieświcz Czaruków 8
22 Podderno Ołyka 14
23 Płoszcza Łomanowska Połonka 7
24 Pożarki Rożyszcze 6
25 Perespa Rożyszcze 3
26 Połonka Połonka 10
27 Radomyśl wieś Maczki
Wołyńskie Połonka 10
28 Radomyśl wieś Maczkowce Połonka 6
29 Ratniów Połonka 10
30 Nowe Rokinie Rożyszcze 4
31 Skurcze Czaruków 7
32 Szczurzyn Szczurzyn 17
33 Serchów Rożyszcze 4
34 Serniki - Podliszki Torczyn 4
35 Trościanka - Olszany Rożyszcze 12
36 Uhrynów Czaruków 14
37 Worotniów - 40
38 Zabara Rożyszcze 3
39 Żurawicze Silno 4
Razem 347
158
Powiat: Włodzimierz
Lp. Nazwa osady Gmina Liczba działek
1 Chmielów Mikulicze 32
2 Chotjaczów Chotjaczów 30
3 Czerników - 16
4 Chrynów Grzybowica 14
5 Czerniaków Grzybowica 4
6 Jakowicze Orlęta Mikulicze 23
7 Karczunek Korytnica 15
8 Królewszczyzna - 14
9 Kohylno Werba 9
10 Owadno - 4
11 Ochnówka Werba 86
12 Piatydnie Korjlnica Chotjaczów 6
13 Podrudzie Werba 13
14 Przewały - 5
15 Róża Wąsowicze Mikulicze 19
16 Uściług Korytnica 17
17 Widiut - 11
18 Wołczek Grzybowica 6
Razem 324
159
Powiat: Kostopol
Lp. Nazwa osady Gmina Liczba działek
1 Bystrzyca Ludwipol 20
2 Derażne Derażne 8
3 Dworzec Stepański Stepań 21
4 Jabłonne Derażne 4
5 Ostyże Berezno 4
6 Pieczałówka Kostopol 43
7 Pępków Kostopol 2
8 Sieniakówka Berezno 2
9 Zarzeczka Berezno 1
10 Werbcza Stepań 3
11 Kurhany Kostopol 5
Razem 113
Powiat: Równe
Lp. Nazwa osady Gmina Liczba działek
1 Agatówka Buhryń 2
2 Amelin Tuczyn 1
3 Basowy Kąt (Głęboka Dolina) Równe 8
4 Basowy Kąt (Podzamcze) Równe 9
5 Basowy Kąt (Mysiowa Dolina) Równe 9
6 Dęby Klewań 5
7 Drozdów Tuczyn 7
8 Dworzec Rówieński Równe 3
9 Grabnik Równe 15
10 Horodyszcze Aleksandrja 7
160
11 Hromaki Aleksandrja 7
12 Horbów Tuczyn 14
13 Horyńgród „Bajonówka” Tuczyn 38
14 Horyńgród „Zalesie” Tuczyn 18
15 Horyńgród „Jarłowiecka” Tuczyn 58
16 Szubków „Hallerowo” Tuczyn 51
17 Szubków - Karłowszczyzna
„Krechowiecka” Tuczyn 85
18 Kol. Kołowerta Międzyrzec 1
19 Konstantynów Klewań 12
20 Lucynów Kol. Tuczyn 1
21 Nowostawce Buhryń 1
22 Nowosiółki Klewań 21
23 Niewirków Międzyrzec 23
24 Omelany Diatkiewicze 7
25 Pustomyty (Nowy Pruszyn, Kol.
Worotnia) Tuczyn 9
26 Rusywel Hoszcza 5
27 Stołpin „Legionowo” Międzyrzec 14
28 Kol. Suchy Róg Międzyrzec 1
29 Terczyn Równe 11
30 Tomachów Buhryń 28
31 Tynne Równe 20
32 Kol. Żelanka Tuczyn 3
33 Żytyń W. Aleksandrja 22
34 Żuków Klewań 33
35 Horusz Tuczyn 1
Razem 550
161
Powiat: Zdołbunów
Lp. Nazwa osady Gmina Liczba działek
1 Belmaż Chorów 9
2 Chorów Chorów 23
3 Dermań Mizocz 15
4 Jełomalin Nowomalin 17
5 Kurhany Sijańce 10
6 Lachów Nowomalin 19
7 Moszczanica Stara Buderaż 5
8 Podczapki Buderaż 8
9 Pruski Sijańce 9
10 Tajkury Zdołbica 27
11 Zdołbica Zdołbica 26
12 Zdołbunów Zdołbica 24
13 Zawidów Nowomalin 6
14 Zawizów Sijańce 15
15 Wierzchów Chorów 28
Razem 241
Powiat: Dubno
Lp. Nazwa osady Gmina Liczba działek
1 Bortnica - Kraśnica Dubno 79
2 Bożkiewicze - Koserewo Młynów 34
3 Chotyń Testugów 6
4 Czekno Jarosławicze 11
5 Elżbiecin Dubno 16
6 Iwanie Dubno 26
7 Jarosławicze Jarosławicze 13
162
8 Hratki Sudobicze 2
9 Krzywucha Dubno 7
10 Krupiec Krupiec 14
11 Mytnica Tesługów 6
12 Młynów Młynów 18
13 Nowosiółki Malin 19
14 Ostrów Tesługów 21
15 Płaszczewo Tesługów 11
16 Pogorzelce Dubno 5
17 Podzamcze Radziwiłłów 29
18 Pełcza Werba 14
19 Radziwiłłów Radziwiłłów 59
20 Rykanie Jarosławicze 10
21 W. Rykanie Jarosławicze 6
22 Stołbiec Werba 11
23 Srebrno (Poniatówka) Krupiec 25
24 Studzianka Sudobicze 2
25 Smyków Boremel 4
26 Targowica Jarosławicze 20
27 Topóle Jarosławicze 12
28 Zabłotce (Narutówka) Malin 9
29 Lewiatyn Radziwiłłów 1
30 Werbeń Radziwiłłów 2
Razem 492
163
Powiat: Krzemieniec
Lp. Nazwa osady Gmina Liczba działek
1 Gniłowa (Wola
Korybutowiecka) Wiśniowiec 48
2 Chotowica Stary Oleksiniec 12
3 Szyły Wierzbowiec 19
4 Łozy Wiśniowice 5
5 Dzwiniacze Wiśniowice 10
6 Marjanówka (Wola Strzelecka) Wiśniowice 10
7 Michałówka (Wola Strzelecka) Wiśniowice 12
8 Wydumka Wiśniowice 83
9 Wola Wilsona (Kniażyn) Wiśniowice 65
10 Krzywczyki Wiśniowice 14
11 Butyń I i II Wiśniowice 33
12 Kudłajówka Borki 20
13 Katerburg Borki 27
14 Szumsk Szumsk 2
15 Bereżce Bereżce 4
16 Białozórka Białozórka 57
17 Poczajów Poczajów 8
18 Wereszczaki Wyszogródek 9
19 Mołotków Białozórka 30
20 Jankowce - Białozóreckie Białozórka 20
21 Jankowce - Horynieckie Borsuki 20
22 Kuszlin Wola Rycerska Wiśniowiec 24
23 Duże Zahajce Dederkały 66
24 Szuszkowce Białozórka 14
25 Wilja Borki 11
164
26 Szukajwody Zarudzie 11
27 Napadówka Borsuki 23
28 Wolica Poczajów 17
29 Łosiatyń Poczajów 20
Razem 694
Powiat: Sarny
Lp. Nazwa osady Gmina Liczba działek
1 Jezioro Włodzimierzec 4
2 Sarny Dorotycze Niemowicze 48
3 Józefpol Niemowicze 13
4 Antonin Dębrowica 16
5 Trauguttówka Bielska Wola 15
6 Długowola Włodzimierzec 10
7 Adolfów Dębrowica 12
8 Niweck Dąbrowica 16
9 Serchów Bielska Wola 9
10 Włodzimierzec Włodzimierzec 8
11 Lipno - Pieczanki Włodzimierzec 7
12 Romejki Antonówka n. Hor. 3
13 Tomaszogród Klesów 8
14 Horodziec - Piłsudy Antonówka n. Hor. 6
15 Jelno Klesów 7
Razem 182
Razem w woj. wołyńskim 3508
* Opracowano na podstawie: CAW, Gab. MSWojsk., sygn. I.300.1.711, I.300.1.712.

ODPOWIEDZ

Wróć do „Wojsko, technika i uzbrojenie”