MATERIAŁY ARCHIWALNE DOTYCZĄCE ARMII POLSKIEJ W ZSRR ZGROMA

Atak wojsk niemieckich na Polskę, który nastąpił 1 września roku 1939 był szokiem dla wszystkich, ponieważ nie było nikogo, kto byłby na to przygotowany. Wszystkie polskie jednostki wojskowe znajdowały się akurat w fazie przezbrojenia i rozbudowy. Niektóre jednostki zostały dosłownie parę miesięcy wcześniej przeniesione na obszary Wielkiej Brytanii i tam były poddawane ćwiczeniom usprawniającym. W związku z tym wojsko polskie posiadało znikome zapasy broni, jednostek wodnych czy powietrznych. Jednak w trakcie działań wojennych Polska uzyskała od swoich zachodnich sojuszników sporo nowoczesnego sprzętu. Mimo słabego uzbrojenia, polska armia była całkiem nieźle wyszkolona i doświadczona np. polscy lotnicy biorący udział w licznych potyczkach na terenie Europy i Afryki. Podczas II wojny światowej wojsko polskie zostało podzielone na 3 zasadnicze formacje bojowe. Były to: Wojska Lądowe, Lotnictwo i Marynarka Wojenna.
Awatar użytkownika
stach
Posty: 518
Rejestracja: 19 cze 2010, 03:48

MATERIAŁY ARCHIWALNE DOTYCZĄCE ARMII POLSKIEJ W ZSRR ZGROMA

Post autor: stach » 14 paź 2012, 17:47

Agnieszka Zajas
MATERIAŁY ARCHIWALNE DOTYCZĄCE
ARMII POLSKIEJ W ZSRR ZGROMADZONE
PRZEZ WOJSKOWĄ KOMISJĘ ARCHIWALNĄ
Na początku lat 90., dzięki sprzyjającym okolicznościom politycznym, doszło do zawarcia „Porozumienia o współpracy pomiędzy
Naczelną Dyrekcją Archiwów Państwowych RP i Komitetem ds. Archiwów przy Rządzie Federacji Rosyjskiej”, w którym ustalono nowy
zakres współpracy między służbami archiwalnymi Polski i Rosji. Po
raz pierwszy od zakończenia II wojny światowej pojawiła się szansa
dotarcia do mało znanych akt przechowywanych w archiwach rosyjskich. Decyzją ministra obrony narodowej z 29 czerwca 1992 r. powo-
łano Wojskową Komisję Archiwalną, której zadaniem było rozpoznanie i skopiowanie polskich akt proweniencji wojskowej znajdujących
się w archiwach rosyjskich
1
. Pokłosiem pięcioletniej pracy badawczej
historyków i archiwistów jest Kolekcja Wojskowej Komisji Archiwalnej (WKA) włączona do zasobu Centralnego Archiwum Wojskowego.
W naszej historii – od powstania listopadowego począwszy – szczególną atencją zawsze otaczano pamięć o żołnierzach, zesłańcach, tu-
łaczach. Dlatego bliski jest nam los tysięcy rodaków deportowanych
1
Por.: Stan i perspektywy badań nad losami żołnierzy polskich w ZSRR w latach
1939-1958 w aspekcie działalności Wojskowej Komisji Archiwalnej, red. J. Pięta, MON,
Warszawa, 2000.84
na „nieludzką ziemię”, skazanych na więzienia, przetrzymywanych
w obozach, zmuszanych do katorżniczej pracy. Spośród nich właśnie,
na mocy specjalnej umowy wojskowej podpisanej w Moskwie 14 sierpnia 1941 r., gen. Władysław Anders tworzył na terytorium ZSRR Armię
Polską.
12 sierpnia 1941 r. władze sowieckie ogłosiły dekret o amnestii dla
obywateli polskich. Termin „amnestia” wzbudzał sprzeciw i emocje,
bo jak można przywracać wolność ludziom niewinnym?
2
Zwalniano
więźniów Gułagu
3
, przesiedleńców, wielu bez grosza przy duszy, nie
udzielając im jakichkolwiek informacji, gdzie mają się udać. Okręż-
nymi drogami, wyczerpani, chorzy, obdarci, często całymi rodzinami
docierali do posterunków organizującej się na sowieckiej ziemi Armii
Polskiej. Fala napływających ochotników przerosła wszelkie oczekiwania. Kilka miesięcy po ogłoszeniu amnestii władze sowieckie dodatkowo skomplikowały sprawę twierdząc, że nie dotyczy ona wszystkich
obywateli polskich, a jedynie rdzennych Polaków, zatem Ukraińcy,
Żydzi i Białorusini zamieszkujący Kresy Wschodnie, którym dekretem
z 29 listopada 1939 r. nadano obywatelstwo radzieckie, mieli pozostać
w Związku Sowieckim4
. Podobny los czekał żołnierzy wcielonych siłą
do Armii Czerwonej (ACz), zarówno do jednostek regularnych, jak
i formacji zaplecza (tzw. batalionów roboczych).
20 sierpnia 1941 r. Pełnomocnik Sztabu Generalnego Armii Czerwonej ds. formacji polskich gen. Aleksiej Panfiłow5
wysłał do Kierownictwa Wydziału Organizacyjnego ściśle tajne pismo, w którym na pod-
2
Por.: A. Applebaum, Gułag, Świat Książki, Warszawa 2005.
3
Gułag – akronim nazwy: Gławnoje Uprawlenie Łagieriej – Główny Zarząd
Obozów; określenie utożsamiane z całym sowieckim systemem obozów pracy
niewolniczej i systemem represji.
4
Według władz polskich, zgodnie z prawem międzynarodowym, obywatelem
polskim był każdy, kto przed 1 września 1939 r. posiadał polskie obywatelstwo.
5
Generał Aleksiej Pawłowicz Panfiłow (1898-1966) zastępca szefa Sztabu
Generalnego ACz, od października 1941 r. do sierpnia 1942 r. szef wywiadu
wojskowego.85
stawie uchwały centralnych władz państwowych i partyjnych nakazał
wydać naczelnikom obozów w rejonie Tockoje i Tatiszczewa zarządzenia przygotowania obiektów dla formującego się polskiego wojska do
25 sierpnia 1941 r.
6
(dok. nr 63). Trzy dni później w piśmie skierowanym
do Szefa Zarządu Mobilizacji i Uzupełnień ACz gen. Nikitina polecił,
by ten telegraficznym zarządzeniem upoważnił Rejonowe Komendantury Wojskowe „do poinformowaniu wszystkich obywateli narodowości
polskiej znajdujących się na ich terenie, że mają prawo jako ochotnicy
składać wnioski o wstępowanie do polskiego wojska”
7
(dok. nr 64).
Attaché wojskowy armii polskiej gen. bryg. Romuald Wolikowski
17 września 1941 r. na spotkaniu z mjr. Arzamascewem8
zadał mu cztery istotne pytania, z których dwa związane były z poborem Polaków
do armii
9
(dok. nr 65). Pierwsze dotyczyło kwestii, czy dowódcy jednostek ACz otrzymali od władz zwierzchnich rozkazy zwalniania czerwonoarmistów narodowości polskiej i kierowania ich do formującego
się polskiego wojska
10
. Drugie pytanie brzmiało: „Czy cywilne władze
sowieckie otrzymały wytyczne co do zwalniania Polaków – ochotników deklarujących wstąpienie do Armii Polskiej i czy mają oni zagwarantowany bezpłatny przejazd i zaprowiantowanie na czas przejazdu do
punktu formowania się armii?”
11
.
Po 22 czerwca 1941 r. wcielonych do ACz Polaków pochodzących
z Kresów Wschodnich wycofywano do tzw. batalionów roboczych,
w których były bardzo ciężkie warunki służby i gorsze niż w normal-
6
CAW, Kolekcja Wojskowej Komisji Archiwalnej (Kol. WKA), sygn.
VIII.800.26.11, Pismo gen. Panfiłowa do kierownika Wydziału Organizacyjnego ACz
gen. Czetwierikowa, 20 sierpnia 1941 r., s. 2.
7
Ibidem, Pismo gen. Panfiłowa do Szefa Zarządu Mobilizacji i Uzupełnień ACz,
23 sierpnia 1941 r., s. 8 (tłumaczenie autora).
8
Starszy Pomocnik Naczelnika Oddziału Spraw Wewnętrznych.
9
CAW, Kol. WKA, sygn. VIII.800.26.2, Notatka z rozmowy mjr. Arzamascewa
z polskim attaché wojskowym gen. Wolikowskim, 17 września 1941 r., s. 3.
10
Na lewym marginesie kserokopii dokumentu, przy zakreślonym akapicie,
widnieje odręczna adnotacja: „niet...” (dalsza część nieczytelna).
11
CAW, Kol. WKA, sygn. VIII.800.26.2, Notatka z..., s. 3 (tłumaczenie autora).86
nych oddziałach wyżywienie. Ponieważ nie obowiązywała ich „amnestia”, istniały tylko dwa sposoby, aby „wyrwać się” stamtąd do polskiego wojska. Pierwszym, mało skutecznym, było uporczywe i wielokrotne zgłaszanie się do dowództwa sowieckiego z prośbą o przeniesienie
do Armii Polskiej. Drugim była dezercja
12
.
W doniesieniach z jednostek wojskowych Armii Czerwonej informowano o masowych dezercjach Polaków urodzonych na terenach zachodniej Białorusi i Ukrainy
13
(dok. nr 66). Raportowano także, że dowództwo polskie przyjmuje dezerterów, którzy uważają się za obywateli polskich. Jeden z żołnierzy schwytanych w czasie nieudanej ucieczki – Demidow, skazany wyrokiem Trybunału Wojennego 381 Dywizji
Strzelców ACz na 10 lat więzienia, na rozprawie tłumaczył się, iż nie
jest obywatelem ZSRR. W liście przechwyconym przez NKWD14
, inny
były czerwonoarmista – Anczurowski – pisał do kolegi: „Przyjacielu!
Podaję ci do wiadomości, że nie jestem już żołnierzem Armii Czerwonej, lecz polskim żołnierzem. […] Rób tak jak Tadziu, nie bój się
niczego, uważaj by nie wpaść”
15
.
W grudniu 1941 r. gen. Panfiłow przesłał do oficera łącznikowego
przy Sztabie Polskiej Armii płk. Czerstwoja imienny wykaz 99 żołnierzy
ACz zbiegłych do polskiego wojska
16
(dok. nr 67). Wobec tych „obywateli ZSRR”, zamieszkujących do 1939 r. tereny zachodniej Białorusi
i Ukrainy, miały być wyciągnięte srogie konsekwencje. Zadanie oficera
łącznikowego polegało na zweryfikowaniu w dokumentach dywizyjnych
danych osobowych zbiegów i oddaniu ich w ręce sprawiedliwości.
12
Z.S. Siemaszko, W sowieckim osaczeniu 1939-1943, Polska Fundacja Kulturalna,
Londyn 1991.
13
Ibidem, sygn.VIII.800.25.2, Pismo Oddziału Mobilizacji i Uzupełnień ACz –
komisarza Parsajewa do gen. Panfiłowa, 17 stycznia 1942 r., s. 36-37.
14
NKWD – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych.
15
CAW, Kol. WKA, sygn.VIII.800.25.2, Pismo Oddziału Mobilizacji i Uzupełnień
ACz..., s. 36 (tłumaczenie autora).
16
Ibidem, sygn.VIII.800.26.11, Pismo gen. Panfiłowa do oficera łącznikowego Szt.
Gen. ACz przy Sztabie Polskiej Armii – płk. Czerstwoja, 31 grudnia 1941 r., s. 24-26.87
W piśmie nr 53600c z 29 czerwca 1942 r. skierowanym do dowódcy Armii Polskiej gen. Panfiłow kategorycznie protestuje przeciwko
przyjmowaniu w szeregi polskiego wojska uciekinierów – obywateli
ZSRR, ponieważ jest to naruszeniem pkt. 4 uchwały Państwowego Komitetu Obrony
17
(PKO) z 22 grudnia 1941 r.
18
(dok. nr 68). Żąda wydania wymienionych z nazwiska dziesięciu zbiegów – Żydów, którzy
samowolnie opuścili szeregi ACz. Dezerterzy mieli być natychmiast
przekazani do dyspozycji oficera łącznikowego Sztabu Generalnego
ACz przy Armii Polskiej w Jangi-Jul w celu postawienia przed sądem.
Pomimo ustawicznych protestów i nacisków ze strony Sowietów, polskie komisje rekrutacyjne przyjmowały do Armii Polskiej wszystkich
Polaków, bez różnicy narodowości (poza Niemcami).
Generał Władysław Anders w kontaktach z władzami sowieckimi
wielokrotnie podnosił sprawę uwolnienia polskich oficerów, którzy
w organizującej się armii byli niezbędni. Dochodzące z różnych źró-
deł informacje to napawały optymizmem, to zdawały się nie pozostawiać żadnej nadziei. Nawet energicznie działająca w tej sprawie
ambasada polska nie potrafiła rozwikłać tajemnicy roztaczającej się
wokół zaginięcia polskich oficerów. Niepokój Andersa potwierdził
współwięzień z Łubianki, rotmistrz Jerzy Kuszel (wcześniej jeniec
Starobielska), który opowiedział mu o tajemniczych transportach jeń-
ców wywożonych w nieznanym kierunku w kwietniu i maju 1940 r.
19
W kserokopiach akt przywiezionych przez członków Wojskowej Komisji Archiwalnej znajdujemy nieliczne wzmianki potwierdzające starania podejmowane przez stronę polską, aby uzyskać jakiekolwiek informacje o wziętych do niewoli oficerach.
17
Państwowy Komitet Obrony (30 czerwca 1941 – 4 września 1945) jako nadzwyczajny organ władzy państwowej pod przewodnictwem Józefa Stalina skupiał całą
władzę cywilną i wojskową, kierował przedsięwzięciami ekonomicznymi, politycznymi i wojskowymi.
18
CAW, Kol. WKA, sygn. VIII.800.26.7, Pismo gen. Panfiłowa do dowódcy Armii
Polskiej gen. Andersa, 29 czerwca 1942 r., s. 3-4.
19
A. Paul, Katyń – Stalinowska masakra i tryumf prawdy, Świat Książki, Warszawa 2007.88
Już w czasie narady zorganizowanej w Moskwie 16 sierpnia 1941 r.
gen. Anders w imieniu polskiego dowództwa zwrócił się z prośbą
o jak najszybsze uwolnienie polskich oficerów i skierowanie ich do
miejscowości, w których organizowały się oddziały wojska. Prosił tak-
że – na co uzyskał zgodę gen. Panfiłowa – o listę polskich oficerów
oraz zezwolenie na spotkanie się z niektórymi spośród nich
20
. Z kolei
na spotkaniu w Buzułuku 11 listopada 1941 r., gdy w rozmowie z płk.
Jewstigniejewem21
prosił o uwolnienie wojskowych znajdujących się
w obozach i więzieniach, uzyskał odpowiedź: „To sprawa polityczna”
22
(dok. nr 69). Następnie gen. Anders zaznaczył, że po wejściu w życie porozumienia to właśnie ci oficerowie powinni być natychniast
zwolnieni: „Kiedy na podstawie umowy zaczęto oswobadzać Polaków z więzień i obozów, w pierwszej kolejności wypuszczano Żydów
i Ukraińców, natomiast zatrzymywano zdrowych, silnych Polaków.
Uważam, że to nie było w porządku. Uwolnijcie teraz moich ludzi, któ-
rzy są nadwyżką 30 tysięcy, gdyż nie mogę się tych 11 tysięcy doliczyć”
23
. W sformułowanych pod koniec spotkania postulatach domagał
się w pierwszym rzędzie uwolnienia wszystkich polskich jeńców wojennych, przebywających nadal w obozach. Po raz kolejny temat polskich oficerów powrócił w lutym 1942 r. w korespondencji z gen. Pan-
fiłowem24
. Generał Anders podkreślił, iż pomimo obietnic składanych
przez Stalina do tej pory nie zwolniono polskich oficerów z obozów
w Starobielsku, Kozielsku i Ostaszkowie, którzy „w obecnej sytuacji,
z racji doświadczenia bojowego jakim dysponują, są najcenniejsi”
25
.
20
CAW, Kol. WKA, sygn. VIII.800.25.1, Protokół nr 1 narady gen. Panfiłowa
z przedstawicielami polskiego dowództwa, Moskwa, 16 sierpnia 1941 r., s. 85.
21
Szef Oddziału Spraw Wewnętrznych Ludowego Komisariatu Obrony.
22
CAW, Kol. WKA, sygn.VIII.800.26.2, Notatka z rozmowy płk. Jewstigniejewa
z dowódcą Armii Polskiej gen. Andersem, Buzułuk 11 listopada 1941 r., s. 8, 12-13.
23
Ibidem, s. 12 (tłumaczenie autora).
24
CAW, Kol. WKA, sygn.VIII.800.26.2, Pismo dowódcy Armii Polskiej gen. Andersa do gen. Panfiłowa, 8 lutego 1942 r., s. 32.
25
Ibidem, (tłumaczenie autora).89
W Kolekcji WKA dokumentami o najwyższej randze są uchwały
Państwowego Komitetu Obrony ZSRR. Pomimo ograniczonego dostę-
pu członków Komisji do tych materiałów, dysponujemy kserokopiami
uchwał precyzyjnie określających zasady, na których opierała się procedura formowania Armii Polskiej
26
.
Uchwała nr 863 z 3 listopada 1941 r. ustala liczebność armii na
30 000 żołnierzy (oficerów, podoficerów i szeregowców), wskazując
szczegółowo stan liczebny dwóch dywizji piechoty, pułku zapasowego, szkoły oficerskiej i sztabu armii
27
(dok. nr 70). Armia miała zostać
utworzona dzięki bezprocentowemu kredytowi w kwocie 65 milionów
rubli, udzielonemu polskiemu rządowi. Punkt 8 uchwały zawiera uwagę, iż spłata kredytu w dolarach amerykańskich, złocie lub towarach
nastąpi w ciągu 10 lat po zakończeniu wojny. W ostatnim punkcie Stalin zobowiązuje organy NKWD do uzgodnienia z polskim rządem warunków płatności zaciągniętego kredytu.
Kolejna rezolucja, nr 865 z 3 listopada 1941 r., dotyczyła rozmieszczenia 10 831 polskich obywateli w Kotłas, Tockoje, Tatiszczewie
i Buzułuku przy pomocy władz Kazachskiej Socjalistycznej Republiki
Radzieckiej. Natomiast uchwała nr 922 z 19 listopada omawiała kwestię przesiedlenia 36 500 Polaków oswobodzonych z łagrów, więzień
i osad specjalnych
28
(dok. nr 71). Mieli oni zostać przesiedleni do obwodów: Południowo-Kazańskiego, Dżambulskiego i Semipałatyńskiego w Kazachstanie. Od strony logistyki całą akcję przesiedleńczą, przy
współudziale służb zaopatrzeniowych i sanitarnych, miało nadzorować
NKWD.
26
Na podstawie: Polskie regularne Formacje Zbrojne na terytorium ZSRR w „Dokumentach uzyskanych przez Wojskową Komisję Archiwalną w okresie wrzesień 1992
– czerwiec 1993”, MON, Szt. Gen. WP, Warszawa 1993.
27
CAW, Kol. WKA, sygn. VIII.800.24.1, Uchwała PKO nr 863 z 3 listopada
1941 r. o utworzeniu Armii Polskiej na terytorium ZSRR, s. 3-4.
28
Ibidem, sygn.VIII.800.24.2, Uchwała PKO nr 922 z 19 listopada 1941 r. o przesiedleniu obywateli polskich z Uzbeckiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, s. 2.90
Uchwała nr 1064 z 25 grudnia 1941 r. sankcjonuje przede wszystkim zwiększenie stanu osobowego Armii Polskiej do 96 000 ludzi
29
(dok. nr 72), utworzenie 6 dywizji piechoty po 11 000 osób każda i zorganizowanie sztabów, ośrodków zapasowych, centrów szkoleniowych
i szkół. Wyznacza też nowe rejony formowania Armii Polskiej w głębi
republik azjatyckich:
• Dowództwo i sztab PSZ w ZSRR – Jangi-Jul (Uzbecka SRR),
• Centrum Wyszkolenia Armii – Wrewskaja (Uzbecka SRR),
• Ośrodek Organizacyjny Armii – Guzar (Uzbecka SRR),
• Centra wyszkolenia samochodowego, artyleryjskiego i broni pan
cernej – Karausu, Karabałda (Kirgiska SRR) i Otar (Kazachska
SRR),
• 5 DP – Dżałał-Abad (Kirgiska SRR),
• 6 DP – Szachrisabza (Uzbecka SRR),
• 7 DP – Kermine (Uzbecka SRR),
• 8 DP – Pachta-Arał (Kazachska SRR),
• 9 DP – Margełan (Uzbecka SRR),
• 10 DP – Ługowaja (Kazachska SRR).
W związku ze zwiększeniem liczebności armii, uchwała zezwala na
pobór do polskiego wojska obywateli narodowości polskiej, zamieszkujących do 1939 r. tereny zachodniej Białorusi i Ukrainy. Przedstawiciele innych narodowości, którzy przebywali na wskazanym terytorium,
nie podlegali naborowi. Kolejny punkt uchwały nakładał na władze
wskazanych republik oraz komendanta SAWO30
obowiązek koordynacji działań związanych z rozmieszczeniem armii. Jednostki wojskowe
miały zostać rozlokowane pod namiotami. Dalej omawiane są zasady
aprowizacji jednostek do chwili ich wyjścia na front, zagadnienia dotyczące wyposażenia, uzbrojenia, zaopatrzenia w paszę dla koni, a także
przydziału smarów i olejów napędowych.
29
Ibidem, sygn. VIII.800.24.3, Uchwała PKO nr 1064 z 25 grudnia 1941 r. o Polskiej Armii na terytorium ZSRR, s. 2-4.
30
SAWO – Środkowo-Azjatycki Okręg Wojskowy z komendą w Taszkiencie.91
Cenną dokumentację stanowi korespondencja Głównodowodzącego Polskimi Siłami Zbrojnymi gen. Andersa z gen. Panfiłowem. Odzwierciedla ona nie najlepsze stosunki z władzami sowieckimi, ich nieszczerą i pozorowaną współpracę.
Bardzo interesującym dokumentem jest odpowiedź na zapytanie organów bezpieczeństwa państwowego ZSRR z 8 lutego 1942 r.
o termin osiągnięcia gotowości bojowej Armii Polskiej
31
(dok. nr 73).
W piśmie tym generał Anders szeroko omawia przyczyny, które miały
decydujący wpływ na opóźnienie organizacji Armii Polskiej, nawiązując do dyskusji z 9 grudnia 1941 r., przeprowadzonej w obecności gen.
Zygmunta Szyszko-Bohusza o desancie armii na południe i ogłoszeniu
nowego werbunku. Termin rozpoczęcia poboru wskazany przez gen.
Panfiłowa na 15 grudnia 1941 r. został oprotestowany przez stronę polską
jako absolutnie nierealny. Początek naboru ustalono na 20 grudnia, lecz
mimo wielokrotnych interwencji strona sowiecka nie zapewniła właściwego przebiegu tych działań, w związku z czym pobór ogłoszono dopiero
6 lutego 1942 r. Akcja przerzutu armii na południe, rozpoczęta 15 stycznia 1942 r., była zaplanowana na 4 rzuty dziennie, aby uporać się z ca-
łą operacją przemieszczenia wojska w ciągu 7-8 dni. Jednak w rzeczywistości z trudem udało się organizować jeden przerzut dziennie.
W związku z tym na przemieszczenie oczekują jeszcze: 3 rzuty z Tatiszczewa i 5 rzutów z Buzułuku. Anders z naciskiem podkreśla, że
dopiero 8-9 lutego wyjedzie ze sztabem na miejsce przebazowania,
a biorąc pod uwagę długą podróż, u celu będzie 15-16 lutego. Jego zdaniem powinien tam być już dużo wcześniej, choćby ze względu na wybór fatalnego – mimo obietnic – miejsca dyslokacji polskich oddziałów.
„Zastępca szefa mojego Sztabu melduje mi z południa, że nie otrzymał
dotychczas potrzebnego ekwipunku dla jednostek nowo formowanych
dywizji, że SAWO nie gwarantuje dostawy nawet minimum potrzebnego wyposażenia kwaterunkowego. Na moje telegramy i prośby dotyczące wydania pozwolenia, abym mógł zabrać na południe to wypo-
31
CAW, Kol. WKA, sygn. VIII.800.26.2, Pismo dowódcy Armii Polskiej gen. Andersa do gen. Panfiłowa, Buzułuk, 8 lutego 1942 r., s. 27-34.92
sażenie, które mam w swojej dyspozycji tutaj, nie otrzymałem żadnej
odpowiedzi. Umundurowanie i wyposażenie otrzymane z Anglii przez
dwa miesiące leżało w magazynach w Buzułuku i Tockoje, podczas gdy
rzesza ochotników do służby wojskowej, głodna i umierająca w zatrwa-
żających ilościach, oczekuje na pobór w porwanych łachmanach. Mam
relacje, iż w niektórych punktach ześrodkowania Polaków umiera do
30 młodych ludzi dziennie. W takich okolicznościach trzeba ogromnego wysiłku i czasu, aby w ludziach doprowadzonych do kresu wytrzymałości wskrzesić cechy żołnierza-wojownika”
32
. Dalej gen. Anders
nawiązuje do spotkania grudniowego w 1941 r., kiedy to zadeklarował
1 lipca 1942 r. jako przybliżony termin osiągnięcia przez Polską Armię
gotowości bojowej. Warunkiem wywiązania się z obietnicy było jednak
dotrzymanie wszystkich ustalonych terminów dostawy zaopatrzenia
i uzbrojenia niezbędnego do szkolenia wojsk. Na spotkaniu na Kremlu
4 grudnia 1941 r. zarówno Przewodniczący Rady Ludowej Komisarzy
ZSRR J. Stalin, jak i gen. Panfiłow wyrazili zgodę, by w celu przy-
śpieszenia szkolenia jednostek przydzielić Armii Polskiej odpowiednie
uzbrojenie. Dotychczas jednak brak jakichkolwiek wieści, czy i kiedy
obiecane uzbrojenie oraz wyposażenie będą dostarczone. W związku
z tym gen. Anders podsumowuje: „jak przedstawia się obecnie termin
naszej gotowości bojowej – nie wiem. […] Ja osobiście i wszyscy moi
podwładni za szczególnie szczęśliwy uznamy dzień, w którym zostanie
wydany pierwszy rozkaz bojowy dla Polskich Sił Zbrojnych na terytorium ZSRR. Obecnie jestem zmartwiony brakiem odpowiedzi na wiele
pytań, które kierowałem do Pana Generała, a których rozwiązanie mia-
łoby decydujące znaczenie dla osiągnięcia gotowości bojowej”
33
. Ostatecznie gen. Anders zwraca się kolejny raz do gen. Panfiłowa z prośbą
o w miarę szybkie rozwiązanie narosłych problemów.
Pierwszy z nich dotyczy dostawy angielskiego i amerykańskiego
wyposażenia. Przede wszystkim należy jak najszybciej wyekspediować do Iranu kierowców, aby przejąć dla Armii Polskiej 150 samo-
32
Ibidem, s. 28 (tłumaczenie autora).
33
Ibidem, s. 29 (tłumaczenie autora).93
chodów ciężarowych. Sprawa utknęła w martwym punkcie z przyczyn
formalnych – braku dokumentów zezwalających na wyjazd kierowców.
Władze angielskie określiły termin dostawy materiałów i wyposażenia. Należy teraz powołać komisje, które przejmowałyby ładunki na
terytorium Iranu. Proponuje się zorganizowanie w Pahlevi i Mauszach
baz, w których składzie znalazłoby się 5-6 oficerów i około 60 szeregowych. Anders nadmienia, że problem transportu przez Morze Kaspijskie materiałów, wyposażenia i uzbrojenia oraz powołanie komisji
w Krasnowodzku szczegółowo zaprezentował w swoim poufnym piśmie
z 26 stycznia 1942 r. Niestety do chwili obecnej nie otrzymał zezwolenia na utworzenie komisji, co może decydująco wpłynąć na opóźnienie
przyjęcia wyposażenia niezbędnego do wyszkolenia armii.
Drugi problem odnosi się do ewakuacji 25 tys. polskich żołnierzy do Armii Polskiej na Bliskim Wschodzie. Anders pisze: „miałem
rozmowę z Panem 5 grudnia ub.r. w hotelu »Moskwa«, podczas któ-
rej omówiliśmy problemy związane ze zwiększeniem Armii Polskiej,
przesunięciem jej na południe, a także kwestię ewakuacji 25 tysięcy
polskich żołnierzy do Armii Polskiej znajdującej się poza granicami
ZSRR. Ze wskazanej liczby 10 tys. będzie ewakuowanych do Brygady
Karpackiej znajdującej się w Afryce. […] Z pozostałych 15 tys., któ-
rzy powinni być wysłani do Anglii, powinienem utworzyć silne jednostki lotnicze z pełnym uzbrojeniem. […] Po raz drugi poruszyliśmy
z Panem Generałem ten temat w Kujbyszewie 9 grudnia ub.r., jednak-
że dotychczas nie otrzymałem w tej sprawie żadnego powiadomienia
o podjętych decyzjach czy zarządzeniach”
34
.
Trzecia sprawa jest związana z poborem polskich obywateli do armii. Anders odwołuje się do rozmowy Sikorskiego ze Stalinem 4 grudnia 1941 r., w czasie której ustalono, iż Armia Polska będzie tak liczna,
na ile pozwolą rezerwy kadrowe. Stronę polską zapewniono, że wstę-
pować do armii będą mogli wszyscy obywatele polscy, natomiast nabór ogłoszony przez władze radzieckie ogranicza terytorium poboru do
34
Ibidem, s. 31 (tłumaczenie autora).94
republik: Kazachskiej, Uzbeckiej i Kirgiskiej. Z tego względu znaczna
część polskich obywateli rozsianych na pozostałym, ogromnym terytorium jest pozbawiona tej szansy. Przy okazji generał powraca do sprawy uwolnienia polskich oficerów.
Czwarta grupa zagadnień dotyczy zapewnienia armii środków
transportu oraz zorganizowania szkolenia dla 20 tys. kierowców. Jest
to sprawa priorytetowa, gdyż w przyszłości armia ma być zmotoryzowana. Obiecane 150 ciężarówek (50 kupionych i 100 od Anglików),
nie wystarczy. Ponadto do wyszkolenia kierowców potrzebne jest paliwo. Generał Anders prosi gen. Panfiłowa o współdziałanie wierząc, że
w imię wspólnych interesów państw sojuszniczych w walce z Niemcami uda się wyeliminować wszystkie zaistniałe przeszkody.
Dla historyków wojskowości cenną dokumentacją są meldunki do
Stalina odnoszące się do spraw związanych z przebiegiem procesu formowania polskich jednostek. W meldunku z 18 grudnia 1941 r. gen.
Panfiłow opisywał przebieg wizyty gen. Sikorskiego i przeprowadzoną
z nim rozmowę na temat perspektyw użycia Armii Polskiej na froncie
niemieckim35
. Interesujący jest także rosyjski przekład dokumentu angielskiego MSZ z 14 listopada 1941 r. na temat planów przemieszczenia polskich wojsk z terenu ZSRR na Bliski Wschód
36
.
Równie istotne dla prezentowanego tematu są meldunki i korespondencja kierowane do Stalina przez gen. Władysława Andersa. W telegramie wysłanym 6 marca 1942 r. gen. Anders informuje o decyzji gen.
Chruliewa
37
dotyczącej zmniejszenia od 10 marca racji żywnościowych
dla polskiego wojska do 26 tys. porcji. Generał Panfiłow i jego zastępca
o sprawie nic nie wiedzą, a do wyznaczonej daty pozostały tylko cztery
dni. Telegram kończy słowami: „Czekam na decyzję, biorąc pod uwagę
nadzwyczajną rangę tej sprawy uważam, że powinienem Pana osobi-
35
Ibidem, sygn.VIII.800.26.5, Tajne pismo gen. Panfiłowa do Stalina i Mołotowa,
18 grudnia 1941 r., s. 6-7.
36
Ibidem, sygn. VIII.800.26.3, s. 6-9.
37
Zastępca Państwowego Komisarza Obrony ZSRR.95
ście o tym poinformować”
38
(dok. nr 74). Problemy związane z aprowizacją stanowiły stały temat dyskusji i przetargów z Sowietami. Generał
Anders doskonale zdawał sobie sprawę, że tak drastyczne ograniczenie
w dostawach żywności oznacza śmierć głodową tysięcy żołnierzy i cywilów. Przez cały okres formowania się Armii Polskiej racje żywno-
ściowe dzielono pomiędzy niedożywionych żołnierzy a gromadzącą się
wokół wojska wyczerpaną ludność cywilną. Według odpowiedzi, którą
Anders 9 marca otrzymał od Stalina, na decyzję obcięcia racji żywno-
ściowych wpłynął fakt przystąpienia Japonii do wojny
39
(dok. nr 75).
Zablokowanie przez Japonię dostaw amerykańskiego zboża dla ZSRR
doprowadziło do zmiany planów zaopatrzenia armii „na korzyść dywizji walczących kosztem tych, które nie walczą. […] Z wielkimi trudnościami postaram się do 20 marca utrzymać dotychczasowy poziom
aprowizacji polskiej armii, po tym terminie ilość racji żywnościowych
zostanie zmniejszona do 30 000”
40
. Stalin kończy telegram uwagą, iż
w przypadku gdyby gen. Anders uważał za celowe kontynuowanie rozmowy na ten temat, może przyjechać do Moskwy. Anders skorzystał
z zaproszenia i 18 marca 1942 r. udał się do Moskwy na rozmowę ze
Stalinem, który utrzymał zaopatrzenie Armii Polskiej w żywność na
dotychczasowym poziomie 44 tys. porcji.
Historyk wojskowości zwróci szczególną uwagę na duży wybór informacji dotyczących formowania, organizacji i zabezpieczenia mobilizacyjnego tworzącej się armii. Do takich materiałów należy zaliczyć
informację z 20 sierpnia 1941 r. o formujących się dwóch polskich dywizjach, w której szczegółowo scharakteryzowano obozy w Tockoje
i Tatiszczewie, uwzględniając dane geograficzne, położenie, liczbę zabudowań i wyposażenie
41
(dok. nr 76). Znajdujemy tu też informacje
o planowanym kompletowaniu stanu osobowego. Jeńcy z obozu w Sta-
38
CAW, Kol. WKA, sygn.VIII.800.26.12, Telegram dowódcy Armii Polskiej gen.
Andersa do Stalina, Jangi-Jul, 6 marca 1942 r., s. 1 (tłumaczenie autora).
39
Ibidem, Telegram - odpowiedź Stalina przesłana gen. Andersowi 9 marca 1942 r., s. 2.
40
Ibidem, (tłumaczenie autora).
41
Ibidem, sygn.VIII.800.26.11, Informacja o formujących się polskich dywizjach
w Tockoje i Tatiszczewie, 20 sierpnia 1941 r., s. 3-4.96
robielsku mieliby stanowić podstawę formowanej dywizji w Tockoje,
a jeńcy z obozu w Griazowcu – w Tatiszczewie. Kolejna informacja pozwala bardzo dokładnie zorientować się w rozmiarach poboru do Armii
Polskiej
42
. Do 31 sierpnia 1941 r. mieszana sowiecko-polska komisja
wcieliła do polskich jednostek:
• z obozu w Starobielsku – 10 112 osób,
• z obozu w Suzdalu – 1916 osób,
• z obozu w Jużnym – 7191 osób,
• z obozu w Griazowcu – 1482 osób.
Ogółem wcielono 20 701 osób, z czego najwięcej do piechoty –
6331, a najmniej do oddziałów czołgowych – 276. Wśród wcielonych
było: 1859 oficerów, 2533 młodszych dowódców i 16 309 szeregowców. Tego samego tematu dotyczy interesujące, obszerne sprawozdanie
z kontroli przygotowania bojowego 5 DP datowane na 26-27 lutego
1942 r.
43
W uwagach podsumowujących sprawozdanie czytamy: „Aby
skutecznie wykorzystać przygotowanie bojowe 5 DP, należy przeprowadzić twarde miesięczne lub półtoramiesięczne doszkalanie całego
stanu dywizji, dozbroić dywizję moździerzami, bronią przeciwczołgową i przeciwlotniczą, […] uzupełnić doświadczenie wojenne organizując ćwiczenia w polu, ze stałym składem sztabu, oddzielnie dla kompanii i batalionów”
44
.
Poza pojedynczymi sprawozdaniami podsumowującymi przygotowanie bojowe polskich dywizji w Kolekcji WKA znajduje się raport
o stanie Polskiej Armii z 1 czerwca 1942 r.
45
(dok. nr 77). Autorem
wnikliwego, dziesięciostronicowego sprawozdania, adresowanego do
gen. Panfiłowa jest oficer łącznikowy przy sztabie Armii Polskiej płk
42
Ibidem, Informacja o wynikach poboru do Armii Polskiej wg stanu na 31 sierpnia 1941 r., s. 13.
43
Ibidem, sygn. VIII.800.26.4, Sprawozdanie z kontroli przygotowania bojowego
5 DP za okres 26-27 lutego 1942 r., s. 1-11.
44
Ibidem, s. 11 (tłumaczenie autora).
45
Ibidem, sygn. VIII.800.26.6, Sprawozdanie o gotowości bojowej Armii Polskiej
na dzień 1 czerwca 1942 r. sporządzone dla gen. Panfiłowa przez oficera łącznikowego
płk. Gordiejczewa, s. 65-76.97
Gordiejczew. Według raportu liczebność armii wynosiła 45 357 osób,
z czego oficerów – 2388, podoficerów i szeregowców – 38 672, urzędników wojskowych – 98, kobiet służących w formacjach wojskowych
– 1520, junaków – 2670. Raportujący prezentuje także dane w układzie tabelarycznym z podziałem na garnizony. Zwięźle charakteryzuje przygotowanie ogniowe, strzeleckie, fizyczne, zaopatrzenie
w żywność, uzbrojenie, warunki lokalowe i sanitarne
46
. Informuje
o dużych skupiskach ludności cywilnej w rejonie dyslokacji polskich dywizji, np. przy 7 DP znajdowało się ponad 3 tys. osób cywilnych, w większości dzieci i starców. Dowództwo polskich jednostek
okazuje im wszelką możliwą pomoc, oddając namioty, a także część
racji żywnościowych przeznaczonych dla żołnierzy. Cała ta zbieranina ludzka czeka na wyjazd do Iranu, większość spekuluje, tylko
niewielki odsetek pracuje. W porze obiadowej wszyscy rzucają się
do stołówek i zdarza się, że zjadają posiłki wcześniej aniżeli żołnierze. Oddzielną grupę tworzą junacy, ubrani w przydziałowe mundury,
w przeważającej mierze w wieku 8 - 13 lat. W żadnym wypadku nie
można ich nazwać młodzieżą wojskową, ani też kształcić w jakiejkolwiek specjalności wojskowej. Dowództwo Armii Polskiej, po zwróceniu uwagi, zobowiązało się do uregulowania kwestii junaków, a wszystkie dzieci poniżej 14 lat obiecało oddać pod opiekę dorosłych. Wnioski
płynące z raportu ujęto w czterech punktach: „1) Armia Polska, mimo
braku uzbrojenia i wyposażenia posiada potencjał, aby we wszystkich
dyscyplinach osiągnąć wysoką gotowość bojową; 2) większość żołnierzy Armii Polskiej jest lojalnych w stosunku do ZSRR, niemniej duży
ich procent wykazuje nastroje proangielskie; 3) oczekiwanie na wyjazd
do Iranu dominuje w całej armii, zarówno wśród oficerów, jak i żoł-
nierzy; 4) Armia Polska będzie walczyła z Niemcami bez względu na
rychły wyjazd do Iranu”
47
.
46
Na str. 67 i 68 występują białe pola, powstałe prawdopodobnie przez zakrycie
części tekstu w czasie wykonywania kserokopii.
47
CAW, Kol. WKA, sygn.VIII.800.26.6, Sprawozdanie..., s. 75 (tłumaczenie autora).98
Omawiany temat nie byłby kompletny bez odnotowania zbioru akt
osobowych polskich jeńców wojennych z 1939 r.
48
Tworzy go 22 500
teczek personalnych jeńców zwolnionych w 1941 r. z sowieckiej niewoli
i skierowanych między innymi do tworzącej się armii gen. Andersa
49
.
Teczki personalne zakładano dla każdego jeńca i internowanego. Na
stronie tytułowej odnotowywano: nazwę obozu, datę przybycia do obozu, kolejny numer, nazwisko, imię, imię ojca oraz ewentualny powód
zakończenia teczki. Na kolejnych stronach wpisywano wszystkie dane
dotyczące jeńca z datą wzięcia do niewoli, jego dokładną charakterystyką, rysopisem, cechami szczególnymi i uwagami, np. znajomością
języków obcych. Teczki personalne zawierają ponadto: zaświadczenia,
dokumenty osobiste, korespondencję obozową w sprawach związanych
z jeńcem. Integralną częścią teczki jest także protokół przesłuchania.
Wśród kserokopii dokumentów przywiezionych przez Wojskową
Komisję Archiwalną są również mało znane, niezwykle interesujące informacje o liczbie oficerów łącznikowych w poszczególnych dywizjach
i pułkach. 20 sierpnia 1941 r., w skierowanym do Stalina, Berii i Mołotowa protokole komisji ds. formacji polskich gen. Panfiłow przedłożył
decyzję o umieszczeniu w każdym związku taktycznym i sztabach polskich dywizji oficerów łącznikowych z ramienia Sztabu Generalnego
ACz i organów NKWD. Lista imienna miała być ogłoszona po dokładnym sprawdzeniu i selekcji kandydatów50
. Dla tej grupy dokumentów
reprezentatywny jest protokół zebrania oficerów łącznikowych, które
odbyło się w Taszkiencie 4 kwietnia 1942 r.
51
(dok. nr 78). W meldunku
złożonym przez ppłk. Dubrowskiego – oficera łącznikowego przy 5 DP
48
A. Wysocki, Kartoteka Akt Personalnych pozyskanych z archiwów rosyjskich,
„Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej” nr 19/1996, s. 101.
49
CAW, Kol. WKA, sygn.VIII.801.
50
Ibidem, sygn. VIII.800.26.9, Protokół nr 2 posiedzenia Komisji ds. formacji
polskich, dot. powołania w Armii Polskiej oficerów łącznikowych, przesłany Stalinowi
i Berii przez gen. Panfiłowa, s. 1-2.
51
Ibidem, sygn.VIII.800.26.7, Protokół zebrania oficerów łącznikowych Szt. Gen.
ACz przy dowództwie związków taktycznych i jednostkach armii polskiej na terytorium
ZSRR, 13 kwietnia 1942 r., s. 6-18.99
– czytamy, że polskie dowództwo nie przekazuje rzetelnych informacji
o liczebności pododdziałów, a do stanu jednostek wliczane są nagminnie także osoby cywilne. Podobną sytuację obserwuje się
w szpitalu wojskowym, do którego poza żołnierzami przyjmowani są cywile. Przygotowanie bojowe stoi na niezmiernie niskim poziomie, nie prowadzi się m.in. zajęć w polu. Z kolei wśród oficerów
panują wyjątkowo silne nastroje proangielskie. Niezwykle aktywnie działają księża, zwłaszcza wśród ludności miejscowej. Tymczasem oficer łącznikowy przy 6 DP – płk. Anapczuk – komunikuje
o utworzeniu oddzielnego batalionu „Dzieci Lwowskich”, który skompletowano ludźmi podlegającymi bezpośrednio gen. bryg. Michałowi
Tokarzewskiemu-Karaszewiczowi. Wskazuje przy tym, że batalion
nie wchodzi w skład żadnej jednostki i jego przeznaczenie jest dość
niejasne. Piszący krytykuje zarówno zagmatwaną procedurę zaopatrywania dywizji w żywność, jak i funkcjonowanie sieci kantyn i sklepów wojskowych, a także szpitala: „[...] szpital znajduje się w opłakanym stanie, chorzy leżą na gołej podłodze. Spośród 450 pacjentów
zarejestrowanych 1 kwietnia 1942 r. 165 choruje na tyfus, a 78%
z nich to cywile”
52
. Ten sam oficer łącznikowy w sprawozdaniu z 4 maja
1942 r. przekazał szczegółową relację z wydarzeń w dniach 1-3 maja
53
.
1 maja o godz. 10.00 gen. Tokarzewski razem z przedstawicielami sztabu
6 DP złożył mu życzenia pierwszomajowe. Kierując dużo ciepłych słów
pod adresem ZSRR, przekazał na ręce oficera łącznikowego życzenia
dla Stalina: zdrowia, zwycięstwa i długich lat życia. W godzinach wieczornych oficer radziecki zaaranżował spotkanie, które przebiegało
w przyjacielskiej atmosferze. Natomiast 3 maja, z racji przypadającego
tego dnia święta polskiej konstytucji, odbyła się defilada dywizyjna, po
której zaproszono płk. Anapczuka na żołnierski obiad. Dowódca 16 pp
płk Szafranowski w uroczystej mowie podkreślił, że znajdują się na
ziemi sojusznika, za co są wdzięczni władzom sowieckim. Wystąpienie
52
Ibidem (tłumaczenie autora).
53
Ibidem, sygn.VIII.800.26.6, Sprawozdanie oficera łącznikowego Szt. Gen. ACz
przy 6 DP – płk. Anapczuka, 4 maja 1942 r., s. 42.100
zakończył wezwaniem do wspólnej walki z Hitlerem. Relacjonujący
złożył gospodarzom życzenia, po czym odegrano polski hymn. Tego
dnia wszystkie budynki zajmowane przez sztab 6 DP były udekorowane flagami: radziecką, polską, angielską i amerykańską.
Inny oficer łącznikowy – płk. Gordiejczew – w swoim meldunku sygnalizuje tragiczne okoliczności, w jakich formowała się 7 DP :
„Dywizja znajduje się w skrajnie ciężkiej sytuacji, nie posiada elementarnego wyposażenia, bez którego nie ma mowy o formowaniu jednostek. […] W dywizji jest bardzo dużo chorych, którzy leżą na drewnianej podłodze bez materacy i pościeli. Posiłki w szpitalu gotowane są
w wiadrach, najpierw pierwsze danie, a potem w tych samych wiadrach
– drugie. Brak sprzętu medycznego i lekarstw, śmiertelność wśród chorych bardzo wysoka. […] Żołnierze w namiotach śpią na gołej ziemi,
brak mat, bo nie zabezpieczył ich SAWO, nie ma elektryczności ani
lamp naftowych. Dywizja do tej pory nie otrzymała przydziału aprowizacyjnego na kwiecień, są trudności w zaopatrzeniu w wodę. [...]
Dywizja nie dysponuje dostateczną ilością środków transportu, posiada cztery ciężarówki, które nie są w stanie zabezpieczyć jej potrzeb.
Wobec trudności z transportem, każdego dnia wydziela się oddział
300 żołnierzy, którzy w workach na plecach przynoszą chleb ze stacji
w Kermine”
54
. Dalej informuje o występujących aktach przemocy, antysemickich ekscesach i przestępstwach. W tych okolicznościach, jak
zaznacza, wiadomość o rychłej ewakuacji podniosła nastroje w dywizji.
Podsumowując zebranie oficer łącznikowy ACz przy dowództwie Armii Polskiej płk Czerstwoj zaznaczył, jak istotne jest precyzyjne sformułowanie zadań stojących przed oficerami i określenie jakie funkcje
mają pełnić w związkach taktycznych. Według niego powinni przede
wszystkim utrzymywać ścisły kontakt ze środowiskiem, orientować się
w panujących nastrojach, a nade wszystko starać się wnikać w istotę
problemów.
54
Ibidem, sygn. VIII.800.26.7, Protokół zebrania oficerów łącznikowych..., s. 9-11.101
Armia Polska w ZSRR znalazła się także w centrum zainteresowania Międzynarodówki Komunistycznej. Do formującej się armii kierowano działaczy komunistycznych polskiego pochodzenia, aby prowadzili działalność wywiadowczą i rozwijali agitację polityczną. Jednak-
że działacze ci, legitymujący się dokumentami tożsamości wydanymi
przez władzę sowiecką, wzbudzali nieufność nie tylko w dowództwie
– wrogim milczeniem witali ich także szeregowi żołnierze.
W Kolekcji WKA znajdujemy bardzo ciekawe i mało znane pisemne relacje, meldunki i sprawozdania, które przekazywano przez kanał
NKWD do Sekretarza Generalnego Kominternu Georgija Dymitrowa
55
.
Poza imiennym wykazem członków Komunistycznej Partii Polski (KPP)
skierowanych do armii gen. Andersa, w jednym z dokumentów znajduje
się informacja, że z grupy 81 działaczy partyjnych delegowanych do armii tylko kilkoro zostało przyjętych, pozostałych bądź oddalono, bądź
też jako grupę rezerwową skierowano do pracy w kołchozach Azji Środkowej
56
(dok. nr 79). Relacjonujący postuluje, aby w trybie pilnym oddelegować tow. Kasmana
57
do Buzułuku i Tatiszczewa, by tam mógł z bliska zorientować się w sytuacji i nastrojach panujących w armii, a przede
wszystkim zbadać przyczyny odsiewu tak licznej grupy „naszych towarzyszy”. Inny z komunistów w swojej relacji przesłanej 23 października
1941 r. drobiazgowo opisywał panującą atmosferę nienawiści do Stalina, inwektywy kierowane pod jego adresem, podkreślanie męczarni
i cierpień, które zgotował Polakom58
. Nawet w oficjalnej propagandzie
nie słyszało się słów pozytywnych o Rosji Sowieckiej, podczas gdy na
każdym kroku podkreślana była pomoc i wsparcie Anglii.
55
Ibidem, sygn. VIII.800.55.1, Meldunki, sprawozdania, relacje b. członków KPP
oddelegowanych do Armii Polskiej, s. 1-113.
56
Ibidem, Meldunek Leona Kasmana do Sekretarza Generalnego Kominternu
Georgija Dimitrowa z 29 grudnia 1941 r., s. 4.
57
Leon Kasman (1905-1984), działacz komunistyczny, w 1941 r. oddelegowany
przez oddział kadr Kominternu do Armii Polskiej. Za: T. Torańska, Oni, Iskry, Warszawa 2004.
58
CAW, Kol. WKA, sygn. VIII.800.55.1, List Fuksa do Wydziału Kadr z 23 paź-
dziernika 1941 r., s. 6-7.102
Z listu Aronowicza pisanego w listopadzie 1941 r.: „Wyjechaliśmy
z Moskwy w dobrym nastroju i z wiarą, że wkrótce będziemy w armii.
[…] Prawie wszystkich Polaków wcielono, natomiast Żydów wysłano do pracy do kołchozów i do lasu. Wyjaśniali nam, iż wszystkich
na raz nie mogą wcielać, powinny zostać rezerwy. Żydzi, których tym
razem było bardzo dużo, 40-50% stanu, na początku nie chcieli wyjeż-
dżać. Wzięto ich sposobem bo część wcielona do armii zamieszkała
w zakrytym baraku otrzymując 800 gramów chleba, natomiast tych rezerwowych umieszczono w półodkrytym baraku z racją żywnościową
wynoszącą 400 gramów chleba dziennie. Kiedy nadeszły śnieg i mróz
nie można było spać. Wszyscy łamali deski, ogrodzenia i palili w barakach. Wszyscy siedzieli w zadymionych barakach i dogrzewali się.
Jeśli ktoś choć na krótką chwilę zasypiał – zamarzał, był więc zmuszony wstać by się ogrzać. Później już ludzie decydowali się wyjechać
dokądkolwiek, setki z nich pojechało do pracy a między nimi część naszych towarzyszy. […] Proszę przekazać te informacje osobiście tow.
Dzierżyńskiemu
59
. Co mamy robić? Zostaliśmy bez ubrań, bielizny,
butów.”
60
(dok. nr 80).
Działacze komunistyczni z długoletnim stażem, małżeństwo Goldman i Kołodna, w swoim raporcie dla Dimitrowa wskazywali, iż do niepowodzenia akcji przyczynił się fakt wysyłania do armii głównie Żydów
polskiego pochodzenia, często nawet nie znających w dostatecznym
stopniu języka polskiego
61
. Błędem było także, według raportujących,
wyposażenie ich w radzieckie dowody osobiste. Być może lepszy efekt
przyniosłoby spontaniczne wstępowanie komunistów do Armii Polskiej,
aniżeli wysyłanie zakonspirowanych działaczy. Pozbawieni jakichkolwiek dokumentów potwierdzających ich tożsamość, nie przyjęci do
59
Jan Dzierżyński, syn Feliksa, pracował w Oddziale Kadr Komitetu Centralnego
Wszechrosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) KCWKP(b).
60
CAW, Kol. WKA, sygn. VIII.800.55.1, Fragment listu Aronowicza, listopad
1941 r., s. 11 (w tłumaczeniu zachowano wierny styl autora relacji).
61
Ibidem, Materiał dla Sekretarza Generalnego Kominternu G. Dimitrowa,
25 czerwca 1942 r., s. 89-94.103
wojska pozostawali bez środków do życia, często też bywali więzieni
przez NKWD z powodu samowolnego porzucenia miejsca zamieszkania i naruszenia wielu innych przepisów obowiązującego prawa wojennego. Swoją działalność w okresie październik 1941 r. – marzec 1942 r.,
począwszy od przybycia do punktu zbornego w Moskwie po wyjście
z armii oboje małżonkowie opisali bardzo szczegółowo
62
. Relacja
Goldmana zawiera wnikliwe notatki dotyczące procesu formowania się
polskiej armii, dane dotyczące jej wyszkolenia, uzbrojenia i gotowości
bojowej. Interesująco charakteryzuje skład narodowościowy, nastroje
polityczne i poglądy panujące wśród oficerów i żołnierzy polskiej armii. Opisuje popularność i sympatię, jaką darzono Naczelnego Wodza
Władysława Sikorskiego. Ze względu na wkład w podpisanie umowy
z ZSRR, dzięki której odzyskali wolność, gen. Sikorski był traktowany
jak mąż opatrznościowy, szczególnie w szeregach żołnierzy i byłych
łagierników. Kojarzony z Anglią, symbolizował dobrobyt i nadzieję na
pełen żołądek, mundur, bezpieczne wyjście z „przeklętego kraju” i powrót do Ojczyzny. Goldman, oceniając niezbyt wysoko przydatność
bojową 5 i 6 dywizji, o stanie osobowym pozostałych wypowiada się
zdecydowanie ujemnie. Według jego opinii to „element nieprzydatny
i niewyszkolony”, którego jedynym celem jest jak najszybciej wyrwać
się do Iranu. Kadra oficerska jest nieliczna i w przeważającej mierze
młoda (porucznicy i podporucznicy) bez doświadczenia frontowego.
Charakteryzując powstałe pod Taszkientem Centrum Wyszkolenia Armii, za rokującą największe nadzieje uznaje, stanowiącą ok. 60% stanu,
grupę młodzieży. W większości byli to, otaczani szczególną opieką,
synowie oficerów i przedstawicieli innych służb mundurowych, zesłań-
cy, członkowie podziemnych i antysowieckich organizacji. Pod koniec
swego wywodu Goldman przyznaje się do poniesionej klęski zarówno
na płaszczyźnie politycznej jak i organizacyjnej. Niepowodzenie dzia-
łalności komunistów w Armii Polskiej miało jego zdaniem swoje źródła
62
Ibidem, sygn. VIII.800.55.2, Informacje o Polskiej Armii w ZSRR za okres paź-
dziernik 1941 – marzec 1942 r., spisane przez Goldmana pseud. Chmielnicki, Ufa,
30 kwietnia 1942 r., s. 3-19.104
w niewłaściwie dobranej obsadzie emisariuszy, nieprzemyślanej i mało
elastycznej taktyce działania. Grupa nie funkcjonowała jako niezależ-
na siła polityczna z odrębnym programem adresowanym do żołnierzy
ochotników. Wreszcie, co zauważa Goldman, nie należy zapominać
o specyficznym, niezwykłym charakterze tej armii. Hasło walki z faszyzmem nie wystarczyło, gdyż Niemcy, jak wielokrotnie akcentowano,
postrzegane były jako wróg mniejszego kalibru niż bolszewicy. Piętno,
odciśnięte przez system stalinowskich obozów i łagrów powodowało,
iż pojęcie wroga nieodparcie utożsamiano z Rosją Sowiecką.
Wanda Kołodna przedstawiła w swojej relacji spostrzeżenia z pię-
ciu miesięcy pracy w Pomocniczej Służbie Kobiet (PSK), którą zorganizowano we Wrewskoje
63
(dok. nr 81). Deklarację PSK podpisało ok.
500 kobiet, głównie żon i córek oficerów i policjantów, skazanych i zesłanych do obozów pracy za działalność polityczną lub np. za nielegalne przekroczenie granicy we wrześniu 1939 r. Wyjątkiem były lekarki
i pielęgniarki zmobilizowane w 1939 r. Jeśli chodzi o przekrój narodowościowy, były to głównie Polki z niewielkim odsetkiem Żydówek.
Służba w PSK obejmowała przydział do pięciu plutonów: administracyjnego, kulturalno-oświatowego, sanitarnego, gospodarczego i wartowniczego. Kołodna przyznaje, że była przekonana, iż pełni patriotyzmu Polacy zgłaszający się do wojska gotowi są stanąć razem z ACz do
walki z Niemcami. Okazało się, że nienawiść do ZSRR jest silniejsza
aniżeli pamięć o brzemieniu niemieckiej okupacji. Dla tych kobiet ZSRR
był symbolem znienawidzonego systemu, który zniszczył ich życie i to
co najcenniejsze – rodzinę. W komentarzach nie brakowało słów wręcz
obraźliwych, a odezwa Stalina z 7 listopada 1941 r. wydrukowana w ję-
zyku polskim „została zużyta do wszelkich możliwych celów, tylko nie
do czytania”
64
. Nastrojom antybolszewickim towarzyszyło bezkrytyczne zapatrzenie we wszystko co angielskie z jednej strony, a narastający
antysemityzm z drugiej. Dochodziło do skrajnych reakcji, np. bojkotu
63
Ibidem, O służbie kobiet w Polskiej Armii, październik 1941 – marzec 1942,
spisane przez Wandę Kołodną, Ufa, 29 kwietnia 1942 r., s. 20-29.
64
Ibidem, s. 25 (tłumaczenie autora).105
przez kierownictwo PSK występów popularnego warszawskiego artysty Krukowskiego
65
. Oceniając poglądy polityczne kobiet, Kołodna zdecydowanie wskazuje na przewagę nastrojów reakcyjnych, propiłsudczykowskich, aktywnie wspieranych przez księży katolickich. Działalność
Kościoła, począwszy od ciągłego przypominania o pozostawionych na
Syberii mogiłach, rodakach nadal wegetujących w obozach, po obdarowywanie miejscowej ludności przysyłanymi z Anglii modlitewnikami
i krzyżykami – była na wskroś antyradziecka. Autorka na potwierdzenie
swojej opinii cytuje wypowiedź Julii Bertling – żony oficera polskiego
z Grodna: „Gdybym była po tysiąckroć rozstrzelana i narodziła się po
raz tysiąc pierwszy będę walczyła przeciwko bolszewikom”
66
.
Z czasem współpraca z władzami sowieckimi układała się coraz
gorzej. Nie dotrzymywano terminów i uzgodnień, wycofywano się
z podjętych zobowiązań. Strona polska informowała np. o powtarzają-
cych się przypadkach kradzieży ładunków przysyłanych drogą morską
z Anglii do Archangielska, a stamtąd koleją przewożonych do Buzułuku
67
. W niektórych transportach, mimo konwojowania, straty wynosiły
15-20% załadunku. Zdarzały się również przypadki, że znikały całe
wagony.
Panujący głód i desperacja spowodowały gwałtowny wzrost
przestępczości wśród rosnącej wciąż liczby polskich żołnierzy i cywili
68
.
W napływających od gen. Grigorija Żukowa
69
notach protestacyjnych
powtarzały się doniesienia o nagminnie występujących aktach grabieży,
65
Kazimierz Krukowski 27 listopada 1941 r. zgłosił się do punktu zbornego
w Buzułuku. Został mianowany kierownikiem zespołu pod nazwą Czołówka Teatralna,
który powstał przy Dowództwie Armii Polskiej. Zweryfikowany w stopniu sierżanta
z cenzusem, przeszedł z II Korpusem cały szlak bojowy. W 1956 r. wrócił do Polski.
Za: Z Melpomeną na emigracji, Czytelnik, Warszawa 1987.
66
CAW, Kol. WKA, sygn.VIII.800.55.2, s. 25 (tłumaczenie autora).
67
Ibidem, sygn.VIII.800.26.11, Pismo gen. Panfiłowa do Szefa Zarządu Komunikatów Wojennych ACz, 12 grudnia 1941 r., s. 22-23.
68
Ibidem, sygn. VIII.800.26.2, s. 35-37; sygn. VIII.800.26.5, s. 8-13.
69
Generał Grigorij Siergiejewicz Żukow, pełnomocnik Rady Komisarzy Ludowych ZSRR. 106
dewastacji okolicznych sowchozów, zabijania zwierząt hodowlanych
70
.
Towarzyszące tym zachowaniom awantury, burdy, pijaństwo
groziły zupełnym obniżeniem dyscypliny i morale niedożywionej
i wyniszczonej armii. Generał Anders, na wnoszone przez stronę
sowiecką protesty, zapewniał o podjętej przez dowództwo armii walce
z falą przestępczości i przytaczał statystyki: osądzono 357 żołnierzy,
z których 5 skazano na karę śmierci, 23 otrzymało wyroki powyżej
3 lat więzienia, prowadzone są liczne dalsze śledztwa
71
.
Sytuacja stawała się uciążliwa dla obydwu stron. Ponadto Sowieci zdecydowali o przerwaniu werbunku do nowych dywizji, nastąpiły
aresztowania wśród delegatów i pracowników ambasady polskiej, pogłębiały się problemy aprowizacyjne. Czynniki te oraz sytuacja polityczna na arenie międzynarodowej utwierdziły gen. Andersa w postanowieniu opuszczenia terytorium ZSRR. Decyzję tę poparł Naczelny
Wódz – gen Sikorski, rząd brytyjski i, co najważniejsze, zaakceptował
także Stalin – wyrażając zgodę na wyprowadzenie wojska oraz dużej
grupy kobiet i dzieci.
Znajdujący się w Kolekcji WKA protokół pierwszej ewakuacji Armii Polskiej z 3 kwietnia 1942 r. zawiera dane liczbowe, w tym wykaz
18 statków, którymi przetransportowano 43 254 osoby przez Morze
Kaspijskie z Krasnowodzka do Pahlevi. Taryfa przewozowa dla jednej osoby obejmowała: cenę biletu czwartej klasy (54 ruble) plus koszt
16 kg przynależnego bagażu (3 ruble 20 kopiejek). Całkowity koszt
transportu 43 254 osób wyniósł 2 474 128 rubli i 80 kopiejek
72
(dok.
nr 82).
Informację o wyjściu Armii Andersa z terytorium Związku Sowieckiego podała w specjalnej korespondencji Agencja Reutera
73
.
70
CAW, Kol. WKA, sygn.VIII.800.25.1, Protokół narady mieszanej sowiecko-polskiej komisji ds. formowania Polskiej Armii w ZSRR z 28 marca 1942 r., s. 14-25.
71
Ibidem, s. 24.
72
Ibidem, sygn.VIII.800.26.10, Protokół transportu morskiego wojsk polskich do
Pahlevi w Iranie, Krasnowodzk, 3 kwietnia 1942 r., s. 1-2.
73
Ibidem, sygn.VIII.800.78.7.107
*
Materiały zaprezentowane w artykule, nawiązujące do utworzonej w ZSRR Armii Polskiej, stanowią niewielki fragment akt Kolekcji
Wojskowej Komisji Archiwalnej. W Centralnym Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej w Podolsku znajduje się ogółem 68
j.a. niezwykle interesujących dokumentów odnoszących się do armii
gen. Andersa. Tylko niewielką część tego zbioru udostępniono w latach
90. członkom Wojskowej Komisji Archiwalnej i pozwolono wykonać
kopie
74
. Materiały te są dla polskich archiwistów i historyków tym cenniejsze, że prezentują rosyjski punkt widzenia. Pozostaje mieć nadzieję,
że będą one budowały porozumienie na płaszczyźnie polsko-rosyjskich
badań nad wspólną historią.
74
Na podstawie: Żołnierze Polscy – więźniowie NKWD w latach 1939-1953,
cz. III: Informacja o dokumentach uzyskanych w archiwach zagranicznych w 1995 r.
przez Wojskową Komisję Archiwalną, MON Szt. Gen. WP, Warszawa 1996.

ODPOWIEDZ

Wróć do „Wojsko, technika i uzbrojenie”