Kolejnictwo w przygotowaniach obronnych Polski w 1935-39

Formowanie Wojska Polskiego odbywało się w skomplikowanej sytuacji politycznej. Natrafiało na poważne trudności natury organizacyjno-kadrowej. Miało dość często charakter improwizowany i spontaniczny. Niekiedy wymuszane było zmieniającymi się warunkami zewnętrznymi, jak i wewnętrznymi odradzającego się państwa.
Na przełomie października i listopada 1918 gotową formację kadrową stanowiła tylko Polska Siła Zbrojna, złożona z dwóch pułków piechoty i różnych oddziałów pomocniczych.
Zdecydowano się na pobór żołnierzy byłych polskich formacji wojskowych oraz na członków tajnych organizacji.
Możliwości werbunkowe kształtowały się nieźle. Szeregi POW liczyły ponad 30 000 członków. W kraju znajdowało się przeszło 15 000 byłych legionistów i ponad 20 000 żołnierzy zdemobilizowanych w Rosji.
Zasadnicze rezerwy mobilizacyjne stanowili jednak mieszkańcy byłego Królestwa Polskiego i Polacy służący w szeregach obcych armii. W dalszej przyszłości można było liczyć ponadto na żołnierzy służących jeszcze w polskich formacjach wojskowych w Rosji oraz na żołnierzy z Armii gen. Hallera we Francji.
Awatar użytkownika
karateka
Posty: 161
Rejestracja: 13 mar 2011, 05:42

Kolejnictwo w przygotowaniach obronnych Polski w 1935-39

Post autor: karateka » 24 wrz 2012, 23:30

19
I. Stan kolejnictwa w Polsce w okresie poprzedzającym wybuch II wojny
światowej
1. Stan sieci kolejowej, taboru i urządzeń komunikacyjnych w kolejnictwie po I wojnie
światowej
Na ziemiach polskich znajdujących się pod zaborami sieć kolejowa była przystosowywana do wojskowych i gospodarczych potrzeb państw zaborczych. W zaborze pruskim rozbudowa sieci kolejowej podporządkowana była przede wszystkim celom strategicznym. Ponadto
kolej miała połączyć ziemie polskie, które stanowiły zaplecze surowcowe i żywnościowe dla
Niemiec, z rdzenną częścią Rzeszy. W zaborze rosyjskim sieć kolejowa miała powiązać ziemie polskie z większymi miastami i ośrodkami przemysłowymi Rosji. Ze względów strategicznych nie zezwalano jednakże na budowę linii kolejowych w pobliżu ówczesnych granic
Prus i Austrii, dlatego Kujawy i Sandomierszczyzna przez wiele lat pozbawione były komunikacji kolejowej. Austria natomiast traktowała Małopolskę jako kolonię rolniczo-surowcową
(nafta, sól, drewno) i rynek zbytu. Rozwój sieci kolejowej, wiążącej ziemie polskie przez prze-
łęcze karpackie z Wiedniem, Budapesztem i innymi miastami Austro-Węgier, motywowany
był zatem względami natury gospodarczej, ale także strategicznej
1
.
Sieci kolejowe poszczególnych zaborów były słabo ze sobą powiązane. Na liczą-
cej 1500 km linii granicznej między zaborami do 1914 r. istniało zaledwie kilka punktów
stycznych: Szczakowa – Maczki, Brody – Radziwiłłów, Szopienice – Sosnowiec, Toruń –
1 T. Bissaga, Wpływ rozwoju historycznego kolei na układ sieci PKP, „Przegląd Komunikacyjny” 1946, nr 4.
Ireneusz Bujniewicz
Kolejnictwo w przygotowaniach obronnych Polski
w latach 1935–193920
Kolejnictwo w polskich przygotowaniach obronnych i kampanii wrześniowej
Aleksandrów, Mława – Iłowo, Skalmierzyce – Kalisz i Herby – Kielce. Dwa ostatnie punkty
stwarzały dodatkowe trudności ze względu na różną szerokość torów2
.
De facto sieć kolejowa odrodzonej Polski składała się więc z trzech słabo ze sobą powiązanych części, niestanowiących jednolitego systemu komunikacyjnego, i nie była w stanie zaspokoić potrzeb komunikacyjnych nowego organizmu państwowego. Znaczne połacie
kraju były zupełnie pozbawione komunikacji kolejowej, a na wielu odcinkach brakowało
krótkich połączeń. Nie było odpowiednich połączeń z Warszawy do poszczególnych części
kraju; brakowało krótkich połączeń z Poznaniem, Krakowem, Lwowem, Katowicami i innymi miastami. Nie istniały też odpowiednio krótkie połączenia pomiędzy uprzemysłowionym
Śląskiem a Gdynią, Krakowem a Lwowem. Co więcej linie, które dotychczas miały charakter
pierwszorzędny, w sieci nowego państwa stały się drugo- a nawet trzeciorzędne, np. Wilno
– Baranowicze, Siedlce – Lida – Mołodeczno, Lwów – Tarnopol – Podwołoczyska i inne.
Natomiast wiele linii o znaczeniu drugorzędnym, np. Poznań – Września – Strzałkowo,
Tarnów – Krynica, Kraków – Zakopane, musiało przejąć rolę linii głównych. Poza tym wiele
stacji węzłowych i warsztatów kolejowych pozostało poza granicami Polski. Tworzone doraźnie przez Ministerstwo Komunikacji nowe stacje nie były dostatecznie wyposażone i nie
mogły sprostać stawianym im wymaganiom.
Przejęta od zaborców sieć kolejowa nie była dostosowana do potrzeb kraju nie tylko pod
względem układu, ale także gęstości w stosunku do zaludnienia i obszaru kraju. Długość linii
kolejowych w stosunku do powierzchni (na 100 km2
) wynosiła w byłym zaborze pruskim
10,4 km, w austriackim – 5,5 km, a w rosyjskim – 2,85 km3
. Najuboższe w sieć kolejową
były zatem tereny zaboru rosyjskiego (słabiej rozwiniętą sieć miały wówczas jedynie Turcja
i Grecja). Nieco większą gęstość miała sieć w Małopolsce, a na terenie Poznańskiego i na
Pomorzu koleje były rozwinięte dość dobrze. W zaborze pruskim sieć kolejowa była nawet
nieco gęstsza niż przeciętnie w Niemczech, aczkolwiek brakowało wielu linii niezbędnych dla
życia gospodarczego kraju. Stan ten tłumaczyć można względami strategicznymi Niemiec,
przygotowujących się do wojny z Rosją
4
. Największe natężenie (długość linii kolejowej na
10 tys. mieszkańców) miała sieć kolejowa w dawnym zaborze pruskim. Dzielnica austriacka
i rosyjska miały podobne natężenie, znacznie mniejsze od dzielnicy pruskiej
5
. Ponadto część
sieci znajdująca się na obszarze byłego zaboru rosyjskiego miała inny rozstaw torów, zróżnicowane były także urządzenia techniczne.
Kolejowe urządzenia stałe
6
na skutek działań wojennych i rabunkowej gospodarki prowadzonej przez państwa zaborcze były w poważnym stopniu zniszczone, szczególnie we
wschodniej i środkowej części kraju. Również stan nawierzchni był fatalny – gros linii miało
nietrwałą podsypkę z piasku lub żwiru kopalnego, podkłady były zużyte, a szyny, z wyjątkiem
2 Tamże.
3 T. Muszyński, Zagadnienia komunikacyjne w Polsce, „Inżynier Kolejowy” 1936, nr 12, s. 423.
4 A. Miszke, Przyszłość i rozwój kolei polskich na tle ogólnego stanu nowoczesnych środków komunikacyjnych, „Inżynier
Kolejowy” 1939, nr 6.
5 Tamże.
6 Do urządzeń stałych należą: a) podtorze (nasypy, wykopy, mosty, wiadukty, przepusty i tunele); b) nawierzchnia
(podkłady, szyny i rozjazdy); c) budynki służbowe i mieszkalne; d) urządzenia zabezpieczające ruch, urządzenia stacyjne, sieć
teletechniczna, obrotnice, przesuwnice i dźwigi, urządzenia parowozowni, warsztatów, stacji wodnych, instalacje, blokady
linii, centrale zwrotne, linie telegraficzne i telefoniczne.21
Kolejnictwo w przygotowaniach obronnych Polski w latach 1935–1939
niektórych linii w województwach zachodnich, nie nadawały się do wzmożonego ruchu. Na
trasach, które w przypadku wojny byłyby dla Polski strategiczne, szyny były prawie całkowicie zużyte. W dużym stopniu zniszczone były też rozjazdy, urządzenia mechaniczne i elektryczne. Poważnym problemem były mosty, z których tylko nieliczne nadawały się do eksploatacji. Podczas I wojny światowej zostało zniszczonych około 2320 mostów kolejowych
o ogólnej długości 29 330 m7
. Wiele ocalałych mostów miało słabą konstrukcję, w związku
z czym przejeżdżające przez nie pociągi musiały radykalnie zwalniać. Dla oddania całkowitego obrazu stanu urządzeń komunikacyjnych w odrodzonej Polsce należy dodać, że w czasie wojny zniszczono około 22% budynków kolejowych i domów mieszkalnych i około 50%
warsztatów kolejowych, które po 1918 r. znalazły się na obszarze Polski, zaś rozmieszczenie
pozostałych warsztatów nie odpowiadało potrzebom nowo utworzonego państwa
8
.
Tabor kolejowy odrodzonej Polski był najbardziej zniszczony spośród taborów wszystkich państw europejskich (z wyjątkiem Rumunii). Część taboru uważana za zdrową nie
przedstawiała większej wartości, ponieważ była bardzo zużyta. Odsetek chorych (wymagających naprawy) parowozów wynosił 19%, wagonów osobowych – 35%, wagonów towarowych – 12%9
. Ponadto Polska odziedziczyła i otrzymała w ramach reparacji tabor bardzo
różnorodny, często nietypowy. Polskie koleje dysponowały około 160 typami parowozów,
130 typami wagonów osobowych i 60 typami wagonów towarowych
10
. Różnorodność ta
utrudniała prowadzenie racjonalnej gospodarki naprawczej i zasobowej. Dodatkowo pod
względem ilościowym tabor polskich kolei był bardzo skromny. Zabezpieczenie kolei w materiały niezbędne do eksploatacji było niewystarczające, a jakość tych materiałów była wręcz
fatalna. Brakowało też odpowiednio wyszkolonego personelu.
Z przedstawionej charakterystyki wynika, że po odzyskaniu niepodległości polskie koleje nie były w pełni zdolne, pod względem gospodarczym i wojskowym, do obsługi nowego organizmu państwowego. Trzeba jednakże zaznaczyć, że w omawianym okresie kolej,
w porównaniu do pozostałych rodzajów komunikacji, jakimi były transport kołowy i wodny,
stanowiła najlepszy środek transportu. Władze międzywojennej Polski, zdając sobie z tego
sprawę, usiłowały stopniowo poprawiać stan tego działu transportu, tym bardziej, że ewentualne działania wojenne uzależnione były w dużej mierze od dobrego funkcjonowania kolejnictwa. Fakt ten zmuszał czynniki państwowe do nieustannej rozbudowy sieci kolejowej
7 Dane Min. Kom. dotyczące stanu taboru i nawierzchni za 1936 r., AAN, Biuro Wojskowe Ministerstwa Komunikacji (BW
Min. Kom.), sygn. 16/3292. Według A. Krzyżanowskiego w czasie I wojny światowej zniszczono ok. 45% dużych i ok. 25%
małych mostów o ogólnej długości 53 000 m (Koleje polskie przed wojną, „Przegląd Komunikacyjny” 1945, nr 3–4, s. 108).
8 Tamże.
9 Tamże.
10 Ministerstwo Komunikacji aż do 1939 r. nie posiadało dokładnej inwentaryzacji technicznej taboru, wiadomo było jedynie,
że nie był on znormalizowany. Najwięcej było wagonów niemieckich, ponadto kolej dysponowała wagonami austriackimi,
rosyjskimi i towarowymi wagonami amerykańskimi, zakupionymi z zapasów powojennych, a także francuskimi cysternami
Arbela, zakupionymi ze względów politycznych „w interesie innych resortów państwowych”. Duża, bliżej nieokreślona liczba
miała drewniane podwozia, a pewną liczbę wagonów osobowych oświetlano świecami. A. Langrod, Tabor wagonowy w świetle
potrzeb naszego kolejnictwa i krajowej możności produkcyjnej, „Inżynier Kolejowy” 1938, nr 5, s. 203, 206; T. Świeściakowski,
Odnowienie taboru Polskich Kolei Państwowych, „Inżynier kolejowy” 1939, nr 5, s. 219. Adolf Langrod, charakteryzując
różnorodność taboru odrodzonej Polski pisał: „Wagony pochodzenia rosyjskiego, przerobione z szerokiego toru na normalny,
ze względu na swój stan i konstrukcję wielkiego pożytku nie przynoszą, a wraz z pozostałymi urozmaicają szkodliwie nasz
park wagonowy” (Tabor wagonowy…, s. 206).22
Kolejnictwo w polskich przygotowaniach obronnych i kampanii wrześniowej
i działów związanych z techniczną eksploatacją
11
sieci komunikacyjnej z punktu widzenia
potrzeb obrony kraju.
Aby przygotować kolejnictwo do obsługi nowego organizmu państwowego pod wzglę-
dem gospodarczym i wojskowym władze polskie postanowiły przede wszystkim naprawić
zniszczenia wojenne, a następnie przystąpić do kształtowania jednolitego systemu komunikacyjnego na obszarze całego państwa
12
. Młodemu polskiemu kolejnictwu potrzebne były
ulepszenia w służbie drogowej
13
, w układzie węzłów komunikacyjnych, w urządzeniach i budowlach kolejowych. Należało powiększyć i poprawić jakość taboru. Przystosowanie kolei
do potrzeb gospodarczych i wojskowych wymagało zatem radykalnych posunięć i znacznych
środków finansowych.
2. Możliwości finansowe PKP w przebudowie i rozbudowie kolejnictwa z uwzględnieniem potrzeb wojska
Wartość majątku PKP od pierwszych lat po odzyskaniu niepodległości aż do chwili wybuchu II wojny światowej wahała się wokół sumy 8 mld zł
14
. Pierwsza inwentaryzacja, która
odbyła się 1 I 1929 r., oszacowała wartość majątku PKP na sumę 8 278 600 000
15
. W następnych latach liczby odnoszące się do wartości kolei wyprowadzane były jedynie na podstawie
odpisów od tej kwoty i dopisów do niej (tabela nr 1).
Pod względem wartości majątku PKP znajdowały się wśród największych polskich
przedsiębiorstw. Znacznie skromniej w stosunku do innych przedsiębiorstw państwowych
przedstawiał się natomiast stan gotówki. Budżet PKP, którym dysponowało Ministerstwo
Komunikacji, oparty był na zasadzie samowystarczalności i miał wystarczać na pokrycie wydatków eksploatacyjnych, renowację urządzeń, obsługę pożyczek kolejowych, koszty wykupu kolei prywatnych oraz na inwestycje (tabela nr 2)
16
.
Z zestawienia kwot w tabeli nr 2 wynika, że PKP dość duże sumy wydawały na administrację i zaopatrzenie emerytalne, co w poważnym stopniu obciążało budżet eksploatacyjny,
tym bardziej, że z roku na rok sumy te były coraz wyższe
17
, gdy w tym samym czasie kwoty
przeznaczane na utrzymanie torów, budowli, urządzeń i taboru kolejowego nieustannie się
11 Zadaniem działów eksploatacji kolei jest utrzymanie aparatu kolejowego w należytym stanie poprzez konserwację
i renowację ruchomych i nieruchomych części tego aparatu.
12 Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, t. I, Kampania wrześniowa, cz. I, Londyn 1951, s. 139.
13 Służba drogowa w kolejnictwie ma za zadanie utrzymanie w należytym stanie torów, nawierzchni, mostów, urządzeń
zabezpieczenia ruchu, łączności, budynków, obejmuje też służbę warsztatową, której zadaniem jest konserwacja i renowacja taboru.
14 Na majątek kolejowy składają się nieruchomości i ruchomości należące do PKP. Do ruchomości zalicza się: grunty, podtorze,
nawierzchnie, zabudowę, urządzenia mechaniczne i elektryczne. Do nieruchomości zalicza się tabor kolejowy i inwentarz
użytkowy. Nieruchomości i ruchomości stanowiły w okresie międzywojennym ok. 88,5% majątku kolei. Tę przeważającą
część majątku uznawano za majątek stały. Resztę uważano za majątek obrotowy, do którego zaliczano nieukończone budowle,
gotówkę, papiery wartościowe, wierzytelności i zapasy w magazynach kolejowych, które nazywano „funduszem zasobów”.
15 Za: H.K. Hendrikson, Interwencja państwa w zakresie komunikacji, Warszawa 1939, tab. 30, s. 83.
16 Wszystkie inwestycje, w tym inwestycje kolejowe, miały przysparzać nowych dóbr danemu przedsiębiorstwu. Do inwestycji
kolejowych zaliczano wydatki związane z dostosowaniem sieci kolejowej do nowych warunków i z wymianą całości lub części
obiektów, urządzeń, taboru kolejowego i inwentarza. Kupno nowego taboru kolejowego na miejsce zużytego z punktu widzenia
przedsiębiorcy nie należało do inwestycji. Do inwestycji taborowych należało jedynie kupno nowych parowozów i wagonów,
jednak PKP nie zawsze przestrzegały tej zasady.
17 Przeciętne zaopatrzenie emerytalne kolejarza wynosiło 141,94 zł. Emeryt, który nie był pracownikiem etatowym
otrzymywał przeciętnie 59,7 zł, wdowa 50,37, a sierota od 11,09 do 22,43 zł.23
Kolejnictwo w przygotowaniach obronnych Polski w latach 1935–1939
zmniejszały. Należy wspomnieć, że kraje zachodniej Europy, które miały lepszy stan kolejnictwa, na utrzymanie sieci kolejowej i taboru wydawały znacznie większe sumy niż kraje słabiej
rozwinięte. Na przykład wydatki Francji na ten cel wahały się od 18 do 20%, a Niemiec wynosiły przeszło 26% ogólnych rozchodów eksploatacyjnych
18
. Polska na utrzymanie służby
drogowej nawet w okresie największej prosperity nie przeznaczała 50% koniecznej kwoty
19
.
Trzeba przy tym dodać, że największy spadek wydatków eksploatacyjnych uwidaczniał się
w naprawie i wymianie taboru.
Do 1932 r. inwestycje kolejowe były pokrywane z sum uzyskanych z eksploatacji i sprzedaży niepotrzebnego, często przestarzałego sprzętu kolejowego (np. wagony szerokotorowe
sprzedawano Łotwie). W 1932 r. utworzony został Fundusz Inwestycyjny Przedsiębiorstwa
PKP
20
, przy pomocy którego zamierzano zwiększyć majątek stały i ruchomy kolei, a ponadto
poprawić wartość inwentarzową PKP. Fundusz ten odnawiano corocznie. Całość inwestycji
kolejowych w latach 1928–1938 przedstawia tabela nr 3.
18 Plan finansowy gospodarki PKP na rok 1937, AAN, BW Min. Kom., sygn. 16/3339.
19 Tamże.
20 Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 29 II 1932 r. (Monitor Polski Nr 56 z 5 III 1932 r., poz. 60) z budżetu PKP wydzielono
„Fundusz Inwestycyjny”, przy pomocy którego usiłowano zwiększyć wartość majątku kolei. Rada Ministrów chciała w ten sposób wyłączyć
kolej spod restrykcji, jakie dotknęły wydatki inwestycyjne PKP w latach kryzysu. Ponadto przy pomocy Funduszu Inwestycyjnego rząd
umożliwił kolei korzystanie z pożyczek na podstawie osobistych tytułów prawnych nieciążących na ogólnopaństwowym budżecie.
Niektóre inwestycje kolejowe nie były finansowane z Funduszu Inwestycyjnego, lecz z kredytów towarowych, konwertowanych na
kredyt wekslowy i skrypty dłużnicze PKP. Do wpływów Funduszu Inwestycyjnego zaliczało się tę część wydatków, która zwiększała
wartość majątkową PKP. Wydatki na inwestycje pokrywane były z dopłat budżetu eksploatacyjnego PKP, z pożyczek długoterminowych
zaciągniętych na cele inwestycyjne oraz rozmaitych wpływów drobniejszych, a więc ze sprzedaży nieruchomości, zużytego inwentarza,
taboru itp. Rozchody Funduszu obejmowały: budowę nowych linii kolejowych, zwiększenie przelotności linii, ulepszenie warunków
bezpieczeństwa, ulepszenie i rozszerzenie obiektów kolejowych już istniejących, budowę i przebudowę mostów, warsztatów, kupowanego
taboru, odbudowę zniszczeń dokonanych w czasie wojny i inne drobniejsze pozycje. 22 XII 1936 r. Min. Kom. wydało zarządzenie, które
mówiło, że: a) koszty wszelkich przeróbek lub ulepszeń w układzie torów, jak np. zmiany rozjazdów na wzór angielski, łagodzenie łuków
itp., ponadto roboty niewymagające zwiedzenia ilościowego nawierzchni należy zaliczać na rachunek eksploatacji; b) przy wymianie
nawierzchni wynikającej z wykonywania robót inwestycyjnych, wartość materiałów nowych, użytych do wymiany należy zaliczać na
rachunek eksploatacji. W razie wykonywania robót, do których poza materiałami potrzebnymi do wymiany mają być użyte dodatkowe
materiały nawierzchni, jak np. wydłużenie torów, budowa dodatkowych przejść zwrotniczych itp., wszystkie związane z tym koszty,
oprócz wartości podlegających wymianie materiałów, należy zaliczyć na Fundusz Inwestycyjny; c) drobne inwestycje do 5 tys. zł (jak np.
nabycie gruntów, wydłużenie peronów itd.) należy wykonywać z kredytów eksploatacyjnych, a jeżeli koszty robót przekroczą 5 tys. zł –
zaliczyć je do Funduszu Inwestycyjnego (Zarządzenie Min. Kom. z 22 XII 1936 r., AAN, BW Min. Kom., sygn. 16/1614).
Tabela nr 1. Wartość książkowa majątku PKP w wybranych latach
Rok Wartość majątku kolejowego
1929 8 278 600 000
1935 8 332 500 000
1936 8 452 000 000
a
1937 8 468 600 000
1938 8 122 314 000
a
H.K. Hendrikson podaje kwotę 8 462 800 000
Dane za lata 1929 i 1935 podano na podstawie pracy H.K. Hendriksona, Interwencja państwa…; za rok 1936 –
za B.Kaczmarkiewiczem, Braki i potrzeby PKP, Warszawa 1936 (mps), AAN, BW Min. Kom., sygn. 16/1627; za lata 1937
i 1938 – na podstawie materiałów archiwalnych AAN, BW Min. Kom., sygn. 16/162724
Kolejnictwo w polskich przygotowaniach obronnych i kampanii wrześniowej
Kwoty przedstawione w tabeli nr 3 świadczą, że kapitały zainwestowane w budowę nowych linii kolejowych i sumy przeznaczone na zakup taboru były niewielkie
21
. Trzeba przy
tym nadmienić, że gros wydatków przeznaczono na elektryfikację warszawskiego węzła kolejowego i na modernizację taboru – kupno przyrządu „Pyram”, oszczędzającego węgiel w parowozach
22
, oraz kupno hamulców zespolonych dla wagonów towarowych.
W latach 1929–1934 Ministerstwo Komunikacji, zgodnie z żądaniami Sztabu Głównego,
z ogólnej sumy budżetu PKP preliminowało na wykonanie robót wojskowo-kolejowych sumę 119 674 960 zł, z której w podanym okresie wykorzystano zaledwie 77 928 370 zł. Sumy
przeznaczane przez Ministerstwo Komunikacji na inwestycje wojskowo-kolejowe nieustannie się zmniejszały. W latach 1929/30 preliminowano 278 610 000, a w roku 1934 – zaledwie
12 560 000 zł (tabela nr 4).
W 1935 r. Sztab Główny zgłosił do Ministerstwa Komunikacji postulaty inwestycji w formie dwuletniego programu na lata 1935–1936
23
. W 1935 r. na realizację tego programu preliminowano z Funduszu Inwestycyjnego 12 963 750 zł, faktycznie zaś wydatkowano w tym roku 9 847 807 zł
24
. Na początku 1936 r. ustalono, że z braku odpowiednich sum na koncie PKP
wykonane mogą być jedynie niektóre prace przewidziane w 1936 r., na sumę 12 000 000 zł
25
.
21 W latach 1924–1936 (od chwili ustabilizowania się waluty) z budżetu eksploatacyjnego i Funduszu Inwestycyjnego Min. Kom. łącznie
wydatkowało na rozwój kolejnictwa 1 372 500 000 zł, z tego na odbudowę kolei po zniszczeniach wojennych przeznaczono 65,5 mln zł,
na rozbudowę sieci kolejowej – 306,7 mln zł, na zakup i remont taboru około 371,6 mln zł, na pozostałe inwestycje około 628,6 mln zł.
(Przemówienie Min. Kom. wygłoszone 6 XI 1937 r. w czasie objazdu warszawskiego węzła kolejowego, „Gazeta Polska” z 28 XI 1937 r.).
22 Pyram – automatyczny przyrząd do opalania parowozów bez iskier i dymu, produkt Sp. Akc. Pyram, otrzymał Złoty Medal na
Powszechnej Wystawie Międzynarodowej w Brukseli w 1935 r. (z reklamy urządzenia zamieszczanej w „Inżynierze kolejowym”).
23 Na konferencji pod przewodnictwem szefa Szt. Gł. w dniu 8 VIII 1935 r., przy udziale I wiceministra komunikacji Juliana
Piaseckiego zadecydowano, że począwszy od 1935 r. Szt. Gł. będzie zgłaszać Min. Kom. program robót specjalnych bez podawania
kosztów. Ministerstwo zobowiązano, aby przy układzie budżetu inwestycyjnego uwzględniało postulaty władz wojskowych
iwłączało je do ogólnego budżetu PKP. Podczas realizacji dwuletniego programu Sztab Główny zamierzał poza budową nowych linii
kolejowych rozbudować węzły kolejowe: Warszawa, Kutno, Łuków, Chełm, Toruń, Dęblin, Baranowicze i Nowa Wilejka, powiększyć
przelotność linii kolejowych Kutno – Toruń, Ząbkowice – Szczakowa, Krosno – Dubno, Warszawa – Kutno, Skierniewice – Przemyśl
do 144 par pociągów. Ponadto planowano rozwinąć sieć łączności i zakupić urządzenia za- i wyładowcze.
24 Sprawozdanie z wykorzystanych kredytów na roboty wojskowo-kolejowe w 1935 r., AAN, BW Min. Kom., sygn. 16/1608.
25 Tamże.
Tabela nr 2. Wydatki eksploatacyjne PKP w wybranych latach
Rozchody 1928/29 1935 1938
zł % zł % zł %
Administracja ogólna 113 354 000 9,1 89 864 000 12,2 113 408 000 13,75
Zaopatrzenie emerytalne 42 696 000 3,4 98 613 000 13,2 93 287 000 11,32
Ruch i przewozy 281 074 000 22,4 163 531 000 22,0 163 684 000 19,87
Utrzymanie torów, budowli
i urządzeń
251 816 000 20,4 124 135 000 16,8 151 623 000 18,40
Tabor 316 687 000 25,2 130 476 000 17,7 152 305 000 19,12
Trakcja pociągów 245 453 000 19,5 133 791 000 18,1 149 711 000 17,54
Razem 1 251 080 000 100,0 740 410 000 100,0 824 018 000 100,0
Zestawienie podziału procentowego rozchodów eksploatacyjnych PKP na podstawie danych przytoczonych przez M. Łopuszyńskiego
w pracy Podstawowe zagadnienia polityki komunikacyjnej, Warszawa 1947, s. 27225
Kolejnictwo w przygotowaniach obronnych Polski w latach 1935–1939
Tabela nr 3. Inwestycje kolejowe w latach 1928–1938
Lata Razem Budowa nowych
linii
Zakup taboru Inne
1928 200 994 000 – – –
1929 216 831 000 – – –
1930 167 447 000 55 502 000 32 932 000 79 013 000
1931 114 793 000 24 141 000 26 875 000 63 777 000
1932 65 163 000 3 079 000 18 948 000 43 136 000
1933 75 433 000 6 450 000 40 517 000 28 466 000
1934 64 306 000 17 780 000 22 391 000 24 135 000
1935 74 977 000 20 964 000 18 161 000 35 852 000
1936 75 893 000 18 732 000 17 826 000 39 335 000
1937 102 028 000 9 321 000 45 950 000 46 757 000
1938 95 000 000 9 321 000 27 400 000 58 279 000
Tabelę podano za: H.R. Hendrikson, Interwencja państwa…, tab. 21, s. 60
Tabela nr 4. Wysokości sum preliminowanych na prace wojskowo-kolejowe w poszczególnych latach
Rok Suma
preliminowana
Suma
przydzielona
Suma
wykorzystana
Suma
wykorzystana w %
1929–30 27 861 000 – – –
1930–31 26 602 990 27 014 000 21 736 640 80,5
1931–32 26 472 970 23 093 840 20 251 730 87,7
1932 19 699 000 15 126 000 13 529 360 89,4
1933 19 038 000 15 126 000 14 524 000 96,0
1934 12 560 000 11 217 060 8 886 540 79,2
Razem 132 233 960 91 576 900 78 928 270 86,2
Tabelę nr 4 opracowano na podstawie sprawozdań dotyczących postępu robót wojskowo-kolejowych w latach 1929/30–1934.
Sztab Główny zgłaszał coroczne swoje żądania do Min. Kom. w formie zestawień robót z podaniem sum za każdą pracę
Pozostałe 27 800 000 zł potrzebne do całkowitego ukończenia przewidzianych planem robót
przeniesiono na 1937 r. pod warunkiem, że znajdą się na ten cel fundusze. W wypadku nieznalezienia odpowiednich kwot, Sztab Główny zamierzał realizację programu przedłużyć na
dalsze lata, ewentualnie zrewidować swoje postulaty. Realizację programu przedstawionego
przez Sztab Główny Ministerstwu Komunikacji przedstawia tabela nr 5.
Słabe wykorzystanie kredytów w latach 1935–1936 można tłumaczyć brakiem środków
finansowych w kasach PKP, nienadesłaniem na czas przez Sztab Główny założeń wojennych
(węzeł Toruń), niewykonaniem na czas projektów (węzeł Kutno), zerwaniem umowy przez
Firmę Popag w Baranowiczach. Poza tym rok 1935 był niekorzystny z powodu przewlekłego
uzgadniania programu robót pomiędzy Sztabem Głównym i Ministerstwem Komunikacji, co
spowodowało, że do prac przystąpiono ze znacznym opóźnieniem i w rezultacie programu
przewidzianego przez Sztab Główny na lata 1935–1936, który miał w pewnym sensie przygo-26
Kolejnictwo w polskich przygotowaniach obronnych i kampanii wrześniowej
tować kolej do potrzeb obrony państwa, nie zrealizowano nawet w okresie trzyletnim. W tym
czasie Ministerstwo Komunikacji opracowało nowy program inwestycyjny na lata 1936–1940,
przeznaczając na jego wykonanie 470 mln zł
26
. Za tę kwotę zamierzano ukończyć linie będące
w budowie i wybudować około 380 km nowych linii kolejowych
27
. Na tej podstawie Sztab
Główny w końcu 1936 r. przedstawił Ministerstwu Komunikacji nowy program inwestycji
kolejowych dla potrzeb wojska, zatwierdzony przez Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych
28
.
Sztab Główny zalecał zrealizować ten program w trzech okresach, przy czym pierwszy okres
zamierzano podzielić na dwie części
29
. Ministerstwo Komunikacji w celu realizacji tego planu
miało określić koszty wykonania poszczególnych robót i opracować harmonogram ich wykonania
30
. W każdym okresie, poza pracami wymienionymi w zestawieniu, przewidywano wykonanie szeregu robót specjalnych, takich jak bocznice dla celów wojskowo-kolejowych czy
urządzenia za- i wyładowcze, uwzględniano także koszty utrzymania wojsk kolejowych itd.
Program inwestycyjny przewidziany na lata 1936–1940 zmierzał do likwidacji głównych
bolączek komunikacji, wynikających z potrzeb kraju i wojska. Stopień realizacji tego programu przedstawiono w dalszej części rozdziału. W tabeli nr 6 i 7
31
przedstawiono sumy, jakie
Ministerstwo Komunikacji wydało z Funduszu Inwestycyjnego na rzecz programu związanego z obronnością kraju. Sumy te, choć nie były duże, co roku ulegały dalszej redukcji, co ze
względu na potrzeby wojska było niedopuszczalne i miało fatalne konsekwencje.
Z danych przedstawionych w tabelach nr 4, 5, 6 i 7 wynika, że kwoty czerpane przez
Ministerstwo Komunikacji na cele związane z obroną państwa z Funduszu Inwestycyjnego
stanowiły dość duży procent ogółu inwestycji. Znaczną część Funduszu pochłaniała przebudowa istniejących linii, budowa bocznic, magazynów itp., a znikomą sumę przeznaczano na
inwestycje w postaci budowy nowych linii kolejowych. Należy zaznaczyć, że przy układaniu
planu finansowego na rok 1939 brano jedynie pod uwagę zakończenie inwestycji rozpoczę-
tych i palące potrzeby wojskowe
32
. Łączne wydatki przeznaczone na inwestycje, w tym na
inwestycje wojskowe, od chwili odzyskania niepodległości aż do momentu wybuchu wojny
sięgały wraz z odbudową zniszczeń wojennych 1,5 mld zł, nie licząc tych poniesionych przed
wprowadzeniem złotego
33
. W kwocie tej mieściły się także wydatki przeznaczone na budowę
nowych połączeń
34
.
26 Przemówienie ministra komunikacji na komisji budżetowej sejmu 30 I 1936 r., AAN, BW Min. Kom., sygn. 16/3339.
27 Tamże.
28 Inwestycje wojskowo-kolejowe (program). Sztab Główny, L.dz. 729.mob.36 z 28 X 1936 r., AAN, BW Min. Kom., sygn. 16/1621.
29 Zestawienie robót programu inwestycyjnego, pismo Szt. Gł. do Min. Kom., L.dz. 789.mob.36 z dnia 28 X 1936 r. i pisma
dyrektora Biura Wojskowego do dyrektora Departamentu V Ministerstwa Komunikacji nr mob. 1012/II/36 z 3 XII 1936 r.,
AAN, BW Min. Kom., sygn. 16/1608 i 16/1621.
30 Prace inwestycyjne na mapie polskich kolei żelaznych przedstawia załącznik nr I (zamieszczony na końcu tomu).
31 Tabele nr 6 i 7 dotyczące wysiłku finansowego Min. Kom. na cele związane z obroną państwa opracowano na podstawie
zestawień wydatków preliminowanych na lata 1936–1939, AAN, BW Min. Kom., sygn. 16/1609, 1624, 1625, 1634.
32 W obliczu zbliżającej się wojny Min. Kom. pismem nr F.B.II 6/5 z 23 I 1939 r. poleciło zawiesić kredyty inwestycyjne na
wszelkich nowych i rozpoczętych pracach, AAN, BW Min. Kom., sygn. 16/1625.
33 Radiowe przemówienie ministra komunikacji z 16 XI 1948 r. na temat dorobku 20-lecia w dziedzinie transportu, AAN,
BW Min. Kom., sygn. 16/3339.
34 Pragnąc utrzymać w możliwym stanie tabor i sieć kolejową należało, zdaniem Min. Kom., preliminować rokrocznie setki
milionów zł. Chcąc przynajmniej częściowo dostosować polską sieć kolejową do współczesnych celów obrony państwa należało
zaś, począwszy od 1936 r., wydatkować na cele usprawnienia służby drogowej, wyposażenie wojsk kolejowych, pokrycie
najniezbędniejszych potrzeb opl, powiększenie zasobów około 100 mln zł, a na naprawę i renowację taboru – około 150 mln zł.27
Kolejnictwo w przygotowaniach obronnych Polski w latach 1935–1939
Tabela nr 5. Realizacja programu prac wojskowo-kolejowych, opracowanego przez Sztab Główny,
w latach 1935–1937
Wyszczególnienie prac
Suma zgłoszona
przez Szt. Gł.
Suma obliczona
przez Min. Kom.
na wykonanie
prac
Suma na 1935
Suma na 1936
Suma na 1937
Powiększenie przelotności linii:
Kutno – Toruń, 12 000 000 9 320 000 4 000 000 4 280 000 1 000 000
Warszawa – Kutno 1 125 000 3 142 500 875 000 1 555 000 1 500 000
Skierniewice – Dąbrowa
sum nie
wskazano,
uważając je
za drobne
7 200 000 – – 7 200 000
Ząbkowice – Szczakowa 500 000 – – 500 000
Toruń – Jabłonowo – – – –
Przeworsk – Przemyśl 1 600 000 – – 1 600 000
Rozwój węzła Warszawa 6 000 000 3 610 000 1 230 000 1 020 000 1 360 000
Rozwój węzła Kutno 3 000 000 10 114 000 114 000 310 000 9 690 000
Rozwój węzła Toruń 1 000 000 6 087 500 87 500 1 750 000 3 250 000
Rozwój węzła Żuków 1 000 000 795 000 95 000 300 000 400 000
Rozwój węzła Chełm 200 000 302 000 175 000 127 000 –
Rozwój węzła Baranowicze 150 000 268 000 100 000 168 000 –
Rozwój węzła Nowowilejka 300 000 300 000 – – 300 000
Krasne – Dubno (drugi tor) 400 000 152 000 752 000 400 000 –
Koluszki – Skarżysko –
Sobów
320 000 203 000 91 000 112 000 –
Podbrodzie –
Królewszczyzna
400 000 481 000 396 000 85 000 –
Rozbudowa sieci łączności – – 750 000 300 000 –
Rozbudowa pogotowi
kolejowych
– – 126 000 – –
Rozbudowa bocznic – – 890 000 560 000 1 000 000
Zakup urządzeń za-
i wyładowczych
– – 170 000 250 000 –
Uzupełnienie zwrotnic do
central nastawczych
2 500 000 4 155 000 75 000 – –
Kolejka wąskotorowa – – 34 000 – –
Roboty z ubiegłych
okresów
– 1 170 000 387 000 783 000 –
Razem 28 395 000 49 400 000 10 347 500 12 000 000 27 800 000
Załącznik do pisma TW 2638/III/36, AAN, BW Min. Kom., sygn. 16/162128
Kolejnictwo w polskich przygotowaniach obronnych i kampanii wrześniowej
Po przeanalizowaniu wyników gospodarczo-finansowych kolei można stwierdzić, że
fundusze przeznaczane na inwestycje kolejowe nie były wystarczające, aby wyrównać różnice
dzielnicowe kraju, nie mówiąc o podniesieniu stanu kolejnictwa do stanu istniejącego w krajach zachodniej i środkowej Europy. Co prawda sumy przeznaczane na inwestycje kolejowe
wzrastały wraz ze wzrostem dochodowości kolei i spadały wraz ze spadkiem koniunktury, ale
w zasadzie z roku na rok były coraz niższe, a trudności z rozwiązaniem problemu komunikacji w Polsce rozbijały się o potrzeby natury finansowej. Wydzielony Fundusz Inwestycyjny,
który miał zwiększyć majątek nieruchomy i ruchomy kolei, umożliwiał w pewnym sensie
odbudowę i rozbudowę kolei, jednak inwestycje te były tylko fragmentaryczne.
Powstaje więc pytanie, dlaczego Polska, pomimo poważnych braków, jakie miały PKP,
prowadziła taką politykę finansową. Analizując wydatki finansowe Ministerstwa Komunikacji
można dojść do wniosku, że w PKP w okresie międzywojennym istniały różne, sprzeczne
interesy. Państwo z jednej strony domagało się od kolei jak najdalej idących ulg w przewozach niektórych towarów, a z drugiej od tego największego przedsiębiorstwa użyteczności
publicznej domagało się wpłat do skarbu państwa. Do tego służba kolejowa żądała ciągłych
podwyżek uposażeń. Kolej, realizując potrzeby życia gospodarczego kraju i postulaty własnych pracowników, traciła możliwość inwestowania.
Polskie Koleje Państwowe, niejednokrotnie wbrew własnym interesom, zmuszone były
do subwencjonowania życia gospodarczego kraju. Państwo, nakazując kolei przewozić towary poniżej kosztów własnych, wpływało na ceny w kraju, popierało eksport, rozwój polskich
portów morskich i rzecznych, ujednolicało strukturę gospodarczą kraju, wpływało na lokalizację przemysłu o znaczeniu ogólnopaństwowym. W ten sposób kolej, udzielając subwencji
różnym dziedzinom gospodarki państwa i osobom prywatnym, stawała się przez swą politykę taryfową jednym z najważniejszych regulatorów życia gospodarczego. Akcja interwencyjna na rzecz innych przedsiębiorstw i osób prywatnych rozpoczęła się na wielką skalę w latach
kryzysu. Zniżka taryf osobowych i towarowych sięgała 30%, nie miała jednak rekompensaty
we wzroście przewozów. W latach 1931–1935 zniżka objęła przewóz towarów, stanowiący
90% przewozów w ruchu wewnętrznym, na skutek czego kolej traciła rocznie około 70 mln zł
(przyjmując za podstawę wpływy i przewozy z 1934 r.)
35
. W końcu 1935 r. przeprowadzono
dalszą obniżkę taryf przewozowych, która kosztowała PKP 80 mln zł
36
. Biorąc pod uwagę, że
stan ten trwał szereg lat, staje się jasne, że straty kolei związane z wprowadzeniem polityki
taryfowej były ogromne. Od 1937 r. akcja subwencyjna kolei na rzecz państwa zaczęła się
stopniowo zmniejszać lub też przybierać inne formy, w związku z czym rok 1937 określono
jako korzystny dla PKP.
Mówiąc o polityce finansowej PKP należy wspomnieć o zadłużeniu kolei, które w 1937 r.
wynosiło 1,5 mld zł
37
. Zadłużenie to stale wzrastało i zwiększało koszty inwestycyjne. Spłaty
zaciągniętych pożyczek obciążały w poważnym stopniu skromny budżet PKP. Trudną sytuację
finansową kolei pogarszały wydatki związane ze wzrostem cen na niektóre materiały eksploata-
35 Przemówienie ministra komunikacji na komisji budżetowej sejmu 21 I 1937 r., AAN, BW Min. Kom., sygn. 16/3339.
36 Referat senatora F. Zarzyckiego na komisji budżetowej senatu. Sprawozdanie senatorskie z 12 II 1937 r., AAN, BW Min.
Kom., sygn. 16/3339.
37 Odpowiedź ministra komunikacji na interpelacje senatorskie z 12 II 1937 r., AAN, BW Min. Kom., sygn. 16/3339 (PKP
w 1933 r. zaciągnęła dwie duże zagraniczne pożyczki gotówkowo-towarowe na elektryfikację węzła warszawskiego i na
wprowadzenie do taboru towarowego hamulców zespolonych).29
Kolejnictwo w przygotowaniach obronnych Polski w latach 1935–1939
cyjne. Nie można też zapominać, że kolej była nadmiernie obciążona wydatkami osobowymi.
Nie istniał specjalny fundusz, z którego byłyby one pokrywane, toteż PKP zmuszone były pokrywać je z wpływów eksploatacyjnych. Reasumując można stwierdzić, że w wyniku takiej polityki
finansowo-gospodarczej kolej zasadniczą część swego funduszu zużywała na wydatki niezwiązane z kolejnictwem. Zapewne, gdyby koleje okresu międzywojennego mogły w większym stopniu
zaspokajać swoje żywotne potrzeby, zostałyby szybciej odbudowane i były lepiej wyposażone.
Jednakże na PKP nałożono duże obciążenia natury społecznej i gospodarczej, które hamowały
rozwój kolejnictwa. W efekcie budowano zbyt mało nowych linii kolejowych i węzłów komunikacyjnych, zbyt wolno powiększano przelotność linii kolejowych, pogarszał się stan istniejącej
sieci kolejowej, taboru, urządzeń komunikacyjnych i maszyn w warsztatach kolejowych.
3. Kształtowanie jednolitego systemu kolejowego
a) Budowa nowych linii kolejowych i węzłów komunikacyjnych
W miarę możliwości finansowych PKP starały się rozbudowywać komunikację kolejową
na terenie całego kraju. Wszelkie plany dotyczące budowy i przebudowy kolei opracowywano pod kątem potrzeb natury gospodarczej i wojennej. W tym też kierunku szły programy
rozbudowy sieci i urządzeń kolejowych
38
.
38 Działania wojenne prowadzone podczas I wojny światowej wymogły wybudowanie na ziemiach polskich następujących
połączeń: Lublin – Rozwadów, Ostrowiec – Nadbrzeże, Bąkowiec – Kozienice, Bąkowiec – Wysokie Koło, Rejowiec – Bełżec,
Ostrołęka – Myszyniec, Tomaszów – Spała. W ten sposób w trudnych warunkach wojennych połączono trzy odrębne układy
sieci kolejowej (T. Bissaga, Wpływ rozwoju historycznego kolei…).
Tabela nr 6. Wydatki Ministerstwa Komunikacji z Funduszu Inwestycyjnego związane z obroną państwa
Lata
Fundusz Inwestycyj­
ny ogólnie
Wydatki z Funduszu Inwestycyjnego na cele wojskowe
w latach 1936–1938
% wydatków
w stosunku do kwoty
ogólnej Funduszu
Inwestycyjnego
1 2 3 4 Razem
1936 75 893 150 36 394 451 – 91 500 276 585 36 762 536 48,4
1937 102028 000 32 977 450 2 537 838 331 000 222 530 36 068 818 35,4
1938 92 517 905 36 652 934 5 133 107 284 500 1 079 990 43 150 531 46,6
Razem 270 439 055 106 024 835 7 670 945 707 000 1 579 105 115 981 885 42,9
Na rok 1939
preliminowano
90 400 000 36 935 000 7 260 000 350 000 1 540 000 46 085 000 51,0
1. Budowa bocznic przeznaczonych dla wojska, powiększenie przelotności linii, budowa nowych linii kolejowych, rozwój
węzłów kolejowych, sieci łączności, wydłużenie torów na stacjach, zabezpieczenie ruchu, urządzenia za- i wyładowcze,
modernizacja warsztatów. 2. Budowa magazynów, garaży, ośrodków zapasowych, wykup gruntów pod budowę tych obiektów,
zakup materiału i sprzętu na wyposażenie jednostek wojsk kolejowych, podporządkowanych Ministerstwu Komunikacji.
3. Urządzenia pogotowia teletechnicznego i mechanicznego (narzędzia, materiał, wewnętrzne urządzenie wagonów).
4. Świadczenia na opl czynną i bierną (sprzęt dla drużyn odkażających, maski przeciwgazowe, łączność dla celów dowodzenia opl, magazyny na sprzęt opl, maskowanie).

ODPOWIEDZ

Wróć do „Wojsko, technika i uzbrojenie”